Campuchia, châu Phi đua nhau đưa vào Việt Nam một 'báu vật' - Là trợ lực giúp nước ta xuất khẩu bỏ xa thế giới

Theo số liệu mới công bố từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, riêng tháng 4/2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 68.800 tấn hạt điều, thu về 488 triệu USD. Lũy kế 4 tháng đầu năm, xuất khẩu đạt khoảng 194.000 tấn với kim ngạch 1,34 tỷ USD.

Dù sản lượng và giá trị xuất khẩu giảm nhẹ so với cùng kỳ năm ngoái, giá xuất khẩu bình quân vẫn đạt gần 6.934 USD/tấn, tăng khoảng 1,7%.

Tâm điểm chú ý của thị trường lại thuộc về chiều ngược lại khi hoạt động nhập khẩu hạt điều thô tăng trưởng vô cùng mạnh mẽ. Trong 4 tháng đầu năm, các doanh nghiệp Việt đã chi khoảng 2,1 tỷ USD để nhập khẩu 1,23 triệu tấn điều thô, tăng gần 19% về lượng và hơn 27% về giá trị so với cùng kỳ năm trước.

Campuchia tiếp tục là nguồn cung lớn nhất, chiếm hơn 51% tổng kim ngạch nhập khẩu, tiếp theo là Tanzania, Bờ Biển Ngà và Nigeria.

Theo ông Nguyễn Tuấn Việt - Tổng Giám đốc VIETGO, việc nhập khẩu tăng mạnh thực chất là động thái chủ động tích lũy nguyên liệu cho mùa tiêu thụ cao điểm cuối năm, đặc biệt phục vụ nhu cầu Noel và Tết Dương lịch tại các thị trường lớn.

“Việt Nam hiện là trung tâm xuất khẩu điều qua chế biến lớn nhất thế giới. Lượng nhập khẩu tăng mạnh chủ yếu là điều thô để phục vụ chế biến sâu, chứ không phải dấu hiệu suy yếu của ngành”, ông Việt nhận định.

Thưa ông, số liệu tháng 4/2026 cho thấy Việt Nam chi gần 1 tỷ USD nhập khẩu điều thô, một kỷ lục từ trước đến nay. Nhiều ý kiến lo ngại về việc phụ thuộc nguyên liệu, nhưng dưới góc nhìn của một chuyên gia xúc tiến xuất khẩu, phải chăng con số này không phải là một "vết trầm" mà thực tế là minh chứng cho việc Việt Nam đã thành công bước lên nấc thang cao hơn: Trở thành "công xưởng chế biến tinh" của toàn cầu thay vì chỉ là một vùng nguyên liệu thô sơ?

Vị thế hiện tại của Việt Nam là quốc gia xuất khẩu hạt điều lớn nhất thế giới. Việc kim ngạch nhập khẩu điều thô tăng mạnh trong những tháng đầu năm thực chất là động thái chủ động tích lũy nguồn hàng để chuẩn bị cho giai đoạn tiêu thụ cao điểm cuối năm. Quý IV luôn là thời điểm mua sắm và tiêu thụ hàng hóa lớn nhất toàn cầu gắn liền với dịp Noel và Tết Dương lịch.

Chúng ta cần định vị rõ: Việt Nam đã trở thành trung tâm xuất khẩu điều qua chế biến (điều tinh) lớn nhất thế giới, còn lượng hàng nhập khẩu lớn thời gian qua thuần túy là điều thô. Việc nhập khẩu vượt trội so với lượng xuất khẩu trong tháng 4 để tích trữ cho các quý tiếp theo thể hiện sự tự tin và vị thế vững chắc của Việt Nam. Doanh nghiệp nội địa hoàn toàn chủ động được đầu ra vì biết chắc chắn thị trường toàn cầu sẽ tiêu thụ hết lượng hàng này như thông lệ các năm.

Ngoài ra, ở góc độ ngành nông sản, các thị trường xuất khẩu điều thô như Campuchia hay các nước châu Phi sau khi thu hoạch xong sẽ có nhu cầu bán áp đảo ngay lập tức. Để giữ vững vị thế dẫn dắt chuỗi cung ứng, Việt Nam phải đóng vai trò là thị trường thu mua và tiêu thụ kịp thời cho họ. Nếu không, hàng hóa của họ sẽ bị ế ẩm và mùa sau họ sẽ chủ động tìm kiếm các đối tác mua hàng khác.

Việc thu mua ngay tại thời điểm thu hoạch giúp chúng ta có được mức giá tối ưu, trung bình khoảng 1.700 USD/tấn, trong khi giá xuất khẩu thành phẩm đạt 6.900 USD/tấn (gấp khoảng 4 lần). Thực tế này khẳng định Việt Nam đang đóng vai trò như một "người anh cả" điều phối, chủ động thu gom và tiêu thụ nguyên liệu thô cho các quốc gia khác, trong đó riêng Campuchia đã chiếm đến 51% lượng nhập khẩu của chúng ta.

Dữ liệu cho thấy giá nhập khẩu điều thô bình quân khoảng 1.704 USD/tấn, trong khi giá xuất khẩu điều nhân lên tới gần 6.934 USD/tấn. Khoảng chênh lệch giá trị gấp 4 lần này nói lên điều gì về năng lực "xuất khẩu chất xám và công nghệ chế biến" của doanh nghiệp Việt hiện nay? Liệu chúng ta đã thực sự thoát khỏi cái mác "bán sức lao động" để chuyển sang "bán giá trị gia tăng"?

Mức giá nhập khẩu điều thô bình quân hơn 1.700 USD/tấn so với giá xuất khẩu điều nhân thành phẩm đạt gần 7.000 USD/tấn (chênh lệch khoảng 4 lần) là một minh chứng rõ nét. Con số này khẳng định Việt Nam đã chuyển mình mạnh mẽ để làm chủ phân khúc chế biến tinh, mắt xích mang lại biên lợi nhuận và giá trị gia tăng cao nhất trong chuỗi giá trị. Việt Nam hiện như một "thỏi nam châm" thu hút các nhà mua hàng lớn trên thế giới tìm đến để tiếp cận nguồn điều thành phẩm chất lượng cao. Chúng ta đã thoát ly khỏi vị trí thấp nhất là bán nguyên liệu thô để bước lên nấc thang cao cấp nhất là xuất khẩu sản phẩm qua chế biến sâu.

Đây là một lợi thế chiến lược đáng mừng. Ngành điều đang giữ vai trò tiên phong và là bài học định hướng cho các ngành nông sản xuất khẩu chủ lực khác như gạo và cà phê (dù hiện tại hai ngành này có kim ngạch cao hơn). Tôi tin rằng gạo và cà phê của Việt Nam cũng sẽ đi theo "đường ray" chiến lược này để nâng cao vị thế, tối ưu hóa kim ngạch xuất khẩu và chiếm giữ những vị trí trọng yếu nhất trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Diện tích điều trong nước thu hẹp nhưng kim ngạch xuất khẩu vẫn duy trì vị thế số 1 thế giới. Phải chăng đây là một sự dịch chuyển tất yếu và tích cực: Việt Nam đang chủ động nhường lại những khâu có giá trị thấp (trồng trọt) cho các nước khác để tập trung nguồn lực vào khâu có giá trị cao nhất là "Thương mại và Chế biến sâu"? Ông đánh giá thế nào về tư duy "làm thương mại trên nguồn lực toàn cầu" này của các doanh nghiệp Việt?

Sự dịch chuyển giữa diện tích vùng trồng trong nước thu hẹp và kim ngạch xuất khẩu liên tục tăng trưởng là một tín hiệu rất tích cực. Điều này cho thấy tư duy thương mại của chúng ta đã có bước tiến lớn, dù dư địa để bứt phá vẫn còn rất nhiều. Thực trạng hiện nay là phần lớn các doanh nghiệp xuất khẩu hạt điều Việt Nam vẫn thuần túy là đơn vị chế biến, chúng ta đang thiếu một đội ngũ thương mại quốc tế chuyên nghiệp để chủ động định đoạt đầu ra.

Hệ quả là bên mua của chúng ta vẫn chủ yếu là các thương nhân nước ngoài đóng vai trò trung gian. Họ mua hàng từ Việt Nam rồi tiếp tục phân phối sâu hơn vào các kênh bán lẻ toàn cầu. Mục tiêu tiếp theo của ngành điều là phải hình thành được các công ty thương mại thuần túy của Việt Nam (không trực tiếp sản xuất) đứng ra thu mua sản phẩm từ các nhà máy nội địa để tự phân phối ra thế giới. Có như vậy, chúng ta mới sở hữu thêm một tầng biên lợi nhuận rất lớn mà không bị phụ thuộc vào trung gian ngoại quốc.

Ví dụ: Một container hạt điều xuất khẩu từ Việt Nam sang Trung Đông nhưng lại do một thương nhân Hàn Quốc đứng ra mua và định đoạt giao dịch. Nếu các công ty Việt Nam làm tốt nghiệp vụ ngoại thương và tư duy thương mại quốc tế, chúng ta hoàn toàn có thể thay thế họ để giữ lại phần lợi nhuận chênh lệch đó. Đẩy mạnh năng lực của đội ngũ thương mại chính là chìa khóa để tối ưu hóa giá trị và tăng trưởng lợi nhuận cho ngành điều.

Thông qua hệ thống kết nối giao thương của VIETGO, ông nhận thấy dòng chảy hàng hóa đang thay đổi thế nào? Việc các nguồn cung lớn nhất từ Campuchia và Châu Phi đổ về Việt Nam phản ánh quyền lực gì của chúng ta trong chuỗi cung ứng hạt điều toàn cầu? Có phải Việt Nam đang dần đóng vai trò là "sàn giao dịch" điều của thế giới?

Thông qua hệ thống kết nối giao thương của VIETGO, chúng tôi ghi nhận làn sóng các thương nhân quốc tế từ các thị trường tiêu thụ lớn như Châu Âu, Mỹ, Trung Đông đang đổ dồn về Việt Nam. Tuy nhiên, một thực tế đáng suy ngẫm là vẫn có sự xuất hiện của các thương nhân đến từ các quốc gia trung gian không có nhu cầu tiêu thụ lớn như Đài Loan hay Singapore. Việc họ vẫn tham gia mua đi bán lại chứng tỏ năng lực kiểm soát thương mại của chúng ta chưa thực sự triệt để, dẫn đến việc chưa tiếp cận trực tiếp được nhóm khách hàng cuối cùng.

Nếu các công ty thương mại Việt Nam khai thác và lấp đầy được khoảng trống này, mức giá xuất khẩu bình quân hoàn toàn có thể nâng từ 6.900 USD/tấn lên khoảng 8.000 USD/tấn. Việc Việt Nam đứng ở vị trí số 1 thế giới và là trung tâm tiêu thụ điều thô cho cả Campuchia lẫn Châu Phi khẳng định quyền lực chuỗi cung ứng của chúng ta. Vấn đề chỉ là thời gian để các công ty thương mại nội địa tham gia sâu hơn và kiểm soát thị trường tốt hơn.

Mô hình chuyển dịch này của ngành điều là bài học đắt giá cho ngành cà phê và gạo. Bằng con số cụ thể: tổng sản lượng xuất khẩu có thể không tăng, nhưng kim ngạch sẽ tăng trưởng vượt bậc nhờ giá trị gia tăng. Đơn cử như ngành cà phê, dù năm ngoái đã đạt mức kim ngạch rất tốt với hơn 9 tỷ USD, nếu áp dụng mô hình của ngành điều, chúng ta hoàn toàn có thể hướng tới mục tiêu tăng trưởng gấp đôi, đạt từ 20 tỷ USD trở lên.

Để sự dịch chuyển từ sản xuất sang thương mại này thực sự bền vững và mang lại sự giàu có cho quốc gia, theo ông, ngành điều Việt Nam cần thêm những yếu tố nào để không chỉ dừng lại ở việc chế biến thuê hay thương mại trung gian, mà có thể tiến tới việc định đoạt giá bán và sở hữu những thương hiệu điều "Make in Vietnam" trên kệ siêu thị toàn cầu?

Khi năng lực thương mại và phân phối được nâng tầm, chúng ta sẽ hoàn toàn xóa bỏ sự phụ thuộc vào các mắt xích trung gian và có thể chủ động đưa thương hiệu "Make in Vietnam" lên bản đồ nông sản thế giới.

Thời điểm đó, doanh nghiệp Việt không còn bán sản phẩm thô đóng gói xá trong các bao nylon đơn thuần, mà là bán giá trị thương hiệu, bán sự cam kết chất lượng và niềm tự hào quốc gia. Ngành điều Việt Nam cần chứng kiến sự trỗi dậy của các tập đoàn thương mại lớn đủ sức làm chủ, điều phối và tái cấu trúc lại toàn bộ chuỗi cung ứng ngay tại các thị trường tiêu thụ cuối cùng.

Khánh Vy