Có phải người giàu thường vay nhiều?

Trong các cuộc trò chuyện về tài chính cá nhân, không ít quan điểm cho rằng "người giàu thường vay rất nhiều tiền" và xem đây như một bí quyết làm giàu. Nhận định này thoạt nghe có vẻ hợp lý khi quan sát nhiều doanh nhân, nhà đầu tư lớn vẫn duy trì các khoản vay ngân hàng quy mô lớn. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn vào bản chất tài chính, câu chuyện vay nợ của người giàu phức tạp hơn nhiều so với một mệnh đề đơn giản "vay nhiều thì giàu".

Trước hết, cần làm rõ khái niệm "giàu" trong tài chính. Trong các báo cáo quốc tế, người giàu thường được xác định dựa trên tài sản ròng, tức tổng giá trị tài sản trừ đi các khoản nợ. Theo định nghĩa phổ biến, nhóm có tài sản ròng cao (HNWI) là những cá nhân sở hữu từ 1 triệu USD tài sản tài chính trở lên, chưa bao gồm nhà ở chính. Như vậy, mức độ giàu có không được đo bằng số tiền vay, mà bằng quy mô tài sản sau khi đã khấu trừ nợ.

Thực tế cho thấy, nhiều người giàu vẫn vay vốn, thậm chí vay với quy mô lớn. Tuy nhiên, động cơ vay của họ khác biệt căn bản so với phần đông người đi vay thông thường. Với nhóm này, vay vốn không xuất phát từ thiếu tiền mặt, mà là một công cụ quản trị tài chính nhằm tối ưu hóa dòng tiền và hiệu quả đầu tư. Trong môi trường lãi suất phù hợp, việc sử dụng vốn vay có thể giúp họ mở rộng quy mô kinh doanh hoặc đầu tư vào các tài sản có khả năng sinh lời cao hơn chi phí vay.

Điểm mấu chốt nằm ở chỗ: người giàu vay để mua tài sản tạo giá trị, chứ không vay để duy trì tiêu dùng. Một doanh nhân vay ngân hàng để mở rộng nhà máy, mua bất động sản cho thuê hoặc đầu tư vào doanh nghiệp khác với kỳ vọng lợi nhuận vượt lãi suất vay. Trong trường hợp này, nợ đi kèm với sự gia tăng tài sản, khiến tài sản ròng vẫn tăng lên theo thời gian.

Ngược lại, với phần lớn người thu nhập trung bình hoặc thấp, các khoản vay phổ biến lại là vay tiêu dùng, vay thẻ tín dụng, vay trả góp – những khoản nợ không tạo ra dòng tiền hay giá trị gia tăng. Lãi suất cao và nghĩa vụ trả nợ cố định có thể trở thành gánh nặng tài chính, làm xói mòn khả năng tích lũy tài sản trong dài hạn. Đây cũng là lý do cùng là "vay nợ", nhưng tác động tài chính giữa các nhóm lại hoàn toàn khác nhau.

Một điểm quan trọng khác thường bị bỏ qua là khả năng kiểm soát rủi ro. Người giàu thường có thu nhập đa nguồn, tài sản dự phòng lớn và khả năng tái cơ cấu nợ khi cần thiết. Điều này cho phép họ chịu được biến động kinh tế hoặc chu kỳ suy giảm tạm thời. Trong khi đó, với người có nền tảng tài chính mỏng, chỉ một cú sốc thu nhập cũng có thể khiến khoản vay trở thành áp lực lớn.

Các nghiên cứu tài chính cũng không đưa ra kết luận rằng "vay nhiều là nguyên nhân khiến người ta giàu". Không có dữ liệu thống kê chính thức nào từ các tổ chức quốc tế cho thấy mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa mức độ vay nợ và sự giàu có. Thực tế, nhiều người giàu có tài sản lớn nhưng tỷ lệ nợ trên tài sản lại thấp, do họ đã tích lũy đủ vốn tự có hoặc chủ động giảm đòn bẩy khi thị trường rủi ro.

Ở góc độ quản trị tài chính cá nhân, sự khác biệt then chốt không nằm ở việc vay hay không vay, mà nằm ở tỷ lệ và mục đích sử dụng nợ. Khi nợ được dùng để tạo ra dòng tiền ổn định, có biên an toàn và được kiểm soát trong khả năng chi trả, nó có thể trở thành công cụ hỗ trợ tăng trưởng tài sản. Ngược lại, khi nợ vượt quá khả năng tạo thu nhập hoặc dùng cho tiêu dùng ngắn hạn, rủi ro tài chính sẽ gia tăng nhanh chóng.

Một yếu tố khác khiến nhiều người hiểu nhầm là hình ảnh bên ngoài của người giàu. Việc họ vẫn vay ngân hàng, ký hợp đồng tín dụng lớn dễ tạo cảm giác "vay rất nhiều". Tuy nhiên, xét trên quy mô tài sản hàng chục, hàng trăm tỷ đồng, khoản vay đó có thể chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ trong tổng tài sản. Trong khi đó, với người thu nhập trung bình, một khoản vay mua nhà hoặc tiêu dùng có thể chiếm phần lớn giá trị tài sản ròng, khiến mức độ rủi ro cao hơn nhiều.

Thực tế, các ngân hàng cũng có xu hướng ưu tiên cho vay nhóm khách hàng giàu có, doanh nghiệp lớn bởi rủi ro thấp hơn, tài sản đảm bảo tốt hơn và khả năng trả nợ cao hơn. Điều này càng củng cố quan sát rằng người giàu "dễ vay" và "vay nhiều", nhưng bản chất nằm ở năng lực tài chính, không phải ở việc vay nợ như một công thức làm giàu.

Tóm lại, nói người giàu thường vay vốn là không sai, nhưng hiểu rằng "vay nhiều thì sẽ giàu" lại là một sự đơn giản hóa nguy hiểm. Người giàu không giàu vì vay nợ, mà vì họ sở hữu tài sản, dòng tiền và khả năng sử dụng vốn – bao gồm cả vốn vay – một cách kỷ luật và có chiến lược. Trong tài chính cá nhân, vay nợ chỉ là công cụ; giàu hay nghèo phụ thuộc vào cách công cụ đó được sử dụng và quản trị trong dài hạn.

Mai Anh