Đầu tư vào tiêu chuẩn - từ yêu cầu thị trường đến lợi thế cạnh tranh dài hạn của doanh nghiệp
Trong nền kinh tế hiện đại, tiêu chuẩn không còn đơn thuần là công cụ kiểm soát chất lượng hay điều kiện để xuất khẩu. Chúng đang trở thành "hệ điều hành" của chuỗi giá trị toàn cầu: quy định cách doanh nghiệp sản xuất, hợp tác, quản trị và xây dựng niềm tin với thị trường.
Tiêu chuẩn - điểm tựa niềm tin giữa các mắt xích của chuỗi giá trị toàn cầu
Khi chuỗi giá trị toàn cầu ngày càng mở rộng, các tiêu chuẩn về chất lượng, an toàn, truy xuất nguồn gốc hay quản trị đang trở thành nền tảng để doanh nghiệp tham gia thị trường quốc tế. Không chỉ quy định cách một sản phẩm được sản xuất, các tiêu chuẩn còn tạo ra một hệ quy chiếu chung để doanh nghiệp ở những quốc gia khác nhau có thể hiểu, đánh giá và hợp tác với nhau.
Một nhà sản xuất tại Việt Nam có thể cung ứng cho một tập đoàn tại châu Âu không phải vì hai bên biết nhau, mà vì cả hai cùng tin vào một hệ thống tiêu chuẩn về chất lượng, an toàn hay quản trị đã được thừa nhận rộng rãi. Chính những chuẩn mực chung ấy giúp giảm chi phí kiểm tra, giảm rủi ro trong giao dịch và tạo dựng niềm tin giữa các mắt xích của chuỗi giá trị toàn cầu.
Đó cũng là lý do các tổ chức quốc tế ngày càng coi tiêu chuẩn là một cấu phần quan trọng của năng lực cạnh tranh. Theo Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO), nhiều nghiên cứu thực hiện tại Anh, Đức, Pháp, Canada và Australia đều ghi nhận việc xây dựng và áp dụng tiêu chuẩn góp phần nâng cao năng suất, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và đóng góp tích cực vào tăng trưởng kinh tế. Trong khi đó, OECD cho rằng khả năng đáp ứng các chuẩn mực chung là điều kiện quan trọng để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu và dịch chuyển lên các công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn.
Khi tiêu chuẩn tạo ra “mặt bằng năng lực” mới
Đối với Việt Nam, câu chuyện này càng trở nên đáng chú ý khi nền kinh tế đang hướng tới mục tiêu tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu. Đến cuối năm 2023, Việt Nam đã xây dựng khoảng 13.500 tiêu chuẩn quốc gia (TCVN), trong đó khoảng 62% được hài hòa với các tiêu chuẩn quốc tế như ISO và IEC. Con số này phản ánh những bước tiến trong quá trình hội nhập, đồng thời cho thấy dư địa để doanh nghiệp Việt tiếp tục nâng cao năng lực thông qua việc áp dụng các chuẩn mực quốc tế.
Điều đáng nói là, giá trị của tiêu chuẩn không dừng ở một doanh nghiệp. Để một sản phẩm đáp ứng các chuẩn mực quốc tế, không chỉ nhà máy mà toàn bộ quá trình từ nguyên liệu, nhà cung cấp, bao bì, sản xuất đến lưu kho và phân phối đều phải vận hành theo những yêu cầu thống nhất. Một mắt xích không đáp ứng tiêu chuẩn có thể ảnh hưởng đến chất lượng của cả chuỗi.
Chính vì vậy, tiêu chuẩn không chỉ là công cụ kiểm soát chất lượng, mà còn tạo ra một "mặt bằng năng lực" chung giữa các doanh nghiệp cùng tham gia chuỗi giá trị. Khi nhiều doanh nghiệp cùng vận hành theo một hệ quy chiếu về chất lượng và quản trị, chi phí giao dịch giảm, niềm tin giữa các đối tác được củng cố và khả năng tham gia vào những chuỗi cung ứng có giá trị gia tăng cao cũng được nâng lên.
Trên thực tế, ngày càng nhiều doanh nghiệp Việt không còn xem các chứng nhận quốc tế đơn thuần là điều kiện để tiếp cận thị trường, mà là một phần của chiến lược phát triển dài hạn. Thay vì chỉ nâng chuẩn cho chính mình, họ đầu tư vào những hệ thống quản lý có khả năng lan tỏa yêu cầu về chất lượng tới toàn bộ mạng lưới đối tác.
Tân Hiệp Phát là một ví dụ. Tại doanh nghiệp, việc đầu tư vào tiêu chuẩn được triển khai từ hệ thống quản trị nội bộ đến các tiêu chuẩn đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế. Doanh nghiệp hiện vận hành nhiều hệ thống quản lý theo các tiêu chuẩn quốc tế, trong đó ISO 9001:2015 giúp chuẩn hóa quy trình quản lý chất lượng và sản xuất; ISO 22000:2018 cùng hệ thống HACCP kiểm soát an toàn thực phẩm xuyên suốt từ nguyên liệu đầu vào đến thành phẩm; còn ISO 14001:2015 tập trung vào quản lý môi trường, kiểm soát chất thải và sử dụng hiệu quả nguồn lực nhằm giảm thiểu tác động đến hệ sinh thái.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng đáp ứng các tiêu chuẩn chuyên biệt của từng thị trường. Chứng nhận Halal xác nhận sản phẩm đáp ứng các quy định của Hồi giáo về nguyên liệu, quy trình sản xuất và kiểm soát chất lượng, mở ra cơ hội tiếp cận các nước theo đạo Hồi. Trong khi đó, việc đáp ứng các yêu cầu của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) là điều kiện quan trọng để sản phẩm có thể tham gia một trong những thị trường thực phẩm và đồ uống có yêu cầu quản lý nghiêm ngặt nhất thế giới.
Việc duy trì các tiêu chuẩn này không chỉ đòi hỏi sự đầu tư vào công nghệ, quy trình và hệ thống quản trị của chính doanh nghiệp, mà còn yêu cầu các nhà cung cấp nguyên liệu, bao bì, thiết bị và các đối tác trong chuỗi cùng đáp ứng những chuẩn mực tương ứng. Theo cách đó, tiêu chuẩn không chỉ nâng cao năng lực của một doanh nghiệp, mà còn góp phần lan tỏa các yêu cầu về chất lượng và quản trị tới toàn bộ hệ sinh thái sản xuất.
Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới một nền kinh tế có giá trị gia tăng cao hơn, câu chuyện về tiêu chuẩn vì thế không còn chỉ thuộc phạm vi quản lý chất lượng của từng doanh nghiệp. Khi ngày càng nhiều doanh nghiệp chủ động đầu tư vào những chuẩn mực quốc tế và lan tỏa các yêu cầu đó tới mạng lưới đối tác, điều được nâng lên không chỉ là chất lượng của từng sản phẩm, mà còn là năng lực cạnh tranh của cả nền sản xuất.