Để thị trường carbon trở thành đòn bẩy hữu hiệu cho mục tiêu Net Zero

Công cuộc khử cacbon là không hề đơn giản, đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ và khả năng làm việc theo những phương thức mới lạ với hầu hết các doanh nghiệp. Nếu được triển khai đúng cách, thị trường carbon sẽ có vai trò then chốt trong việc định giá carbon, tạo điều kiện tái phân bổ nguồn vốn để đầu tư cho các hoạt động khử cacbon, cũng như chia sẻ rủi ro về giá tín chỉ carbon.

Để thị trường carbon trở thành đòn bẩy hữu hiệu cho mục tiêu Net Zero - Ảnh 1.

Ảnh minh họa

Tại Hội nghị các Bên tham gia Công ước Khung của Liên hợp quốc về Biến đổi khí hậu lần thứ 26 (COP 26), Thủ tướng Chính phủ đã đặt mục tiêu Việt Nam sẽ đạt phát thải ròng bằng "0" (Net Zero) vào năm 2050. Đồng thời, chủ đề thị trường carbon toàn cầu cũng là một trong những tâm điểm trong chương trình nghị sự hội nghị COP28 diễn ra tại Dubai cuối tháng 11 này. Trong công cuộc tìm kiếm các giải pháp thiết thực cho mục tiêu này, tiềm năng của thị trường carbon trong việc trở thành một công cụ giảm phát thải hữu hiệu đòi hỏi các bên liên quan hiểu rõ những cơ hội cũng như thách thức mà giải pháp này có thể mang lại.

Định nghĩa và vai trò thị trường carbon

Thị trường carbon là nơi các tổ chức, doanh nghiệp có thể mua bán, trao đổi các tín chỉ carbon hoặc hạn ngạch phát thải. Tại đây, một doanh nghiệp có lượng phát thải thấp có thể bán lại hạn ngạch phát thải thặng dư cho một doanh nghiệp khác có lượng phát thải cao hơn. Nếu mức giá carbon đủ cao, doanh nghiệp sẽ có lợi nhuận từ các khoản đầu tư vào việc giảm phát thải. Tương tự, các doanh nghiệp có phát thải vượt mức cho phép sẽ nhận được ưu đãi tài chính để đầu tư vào việc giảm lượng phát thải carbon nội bộ, qua đó đẩy nhanh quá trình khử carbon.

Với vai trò là một công cụ giảm phát thải, thị trường carbon có điểm mạnh là khả năng vận hành độc lập, quản lý phân bổ nguồn cung dựa vào mức giá do thị trường ấn định. Trong khi đó, một công cụ giảm phát thải khác là các loại thuế và ưu đãi về carbon lại đòi hỏi sự hỗ trợ liên tục từ Chính phủ, khiến công cụ này dễ bị ảnh hưởng khi chính phủ có những thay đổi về các ưu tiên và chính sách.

Phân loại thị trường Carbon

Hiện nay có nhiều loại thị trường carbon khác nhau, bao gồm thị trường carbon chủ quyền (nghĩa là trao đổi các tín chỉ carbon được ban hành ở phạm vi quốc gia thay vì ở phạm vi dự án đơn lẻ), thị trường carbon bắt buộc và thị trường carbon tự nguyện. Mỗi loại thị trường có cấu trúc hoạt động và các mục tiêu khử cacbon khác nhau. Trong khi thị trường chủ quyền và thị trường bắt buộc mang tính yêu cầu tuân thủ, tức là đòi hỏi các bên chịu sự quản lý hoặc đã đưa ra cam kết phải đáp ứng các mục tiêu giảm phát thải; thì thị trường tự nguyện không mang tính bắt buộc và hoạt động dựa trên các cam kết tự nguyện về phát thải ròng bằng "0". Cụ thể:

  • Thị trường carbon chủ quyền tập trung vào việc thực hiện các mục tiêu Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) thông qua các sáng kiến giảm phát thải khí nhà kính của nội bộ doanh nghiệp. Việc mua bán tín chỉ carbon trên thị trường quốc tế là một giải pháp góp phần hiện thực hóa các sáng kiến trên. Điều 6 của Thỏa thuận Paris về Biến đổi khí hậu đã đưa ra một khung triển khai cho việc mua bán tín chỉ này để đảm bảo tính tin cậy
  • Thị trường carbon bắt buộc tập trung vào việc đạt được các mục tiêu giảm phát thải của quốc gia bằng cách yêu cầu những tổ chức, doanh nghiệp có lượng phát thải lớn phải quản lý và chi trả cho lượng phát thải carbon của mình. Một số ví dụ bao gồm thị trường quốc gia Trung Quốc, RGGI (Regional Greenhouse Gas Initiative - thị trường carbon bắt buộc tại Mỹ) và EU ETS
  • Thị trường carbon tự nguyện giúp các doanh nghiệp đạt cam kết phát thải ròng bằng "0" thông qua việc sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ cho lượng phát thải carbon của họ

Carbon được định giá như thế nào  

Giá carbon được xác định thông qua các hệ thống giao dịch phát thải (Emission Trading Schemes - ETS), và cơ chế thuế cũng như các cơ chế khuyến khích như các khoản tài trợ hoặc cho vay lãi suất thấp.Trên toàn cầu hiện có hơn 34 hệ thống giao dịch phát thải, 36 loại thuế carbon cùng rất nhiều chính sách ưu đãi carbon.

Hệ thống giao dịch phát thải của Liên minh châu Âu (EU ETS) hiện đã khắc phục được các khó khăn ban đầu và đi vào vận hành với quy mô đủ lớn để giúp khử carbon ở mức độ đạt được các mục tiêu về khí hậu. Các quốc gia khác cũng đang nhanh chóng thiết lập các ETS của riêng mình, gần đây nhất là ETS của Australia dự kiến triển khai vào năm 2023. Một số quốc gia khác lại áp dụng cơ chế khác như Hoa Kỳ áp dụng cơ chế khuyến khích qua Đạo luật Giảm lạm phát của Biden sẽ tạo ra 386 tỷ USD để cắt giảm một nửa lượng khí thải carbon của Hoa Kỳ tại năm 2005 trước năm 2030.

Để thị trường carbon trở thành đòn bẩy hữu hiệu cho mục tiêu Net Zero - Ảnh 2.

Tương tự như nhiều mặt hàng khác, việc so sánh giữa các loại tín chỉ (hoặc hạn ngạch phát thải) carbon khác nhau là điều không đơn giản. Hiện đang có nhiều tiến triển trong nỗ lực chuẩn hóa các phương pháp đảm bảo và loại bỏ hoặc định giá độc lập các thành phần liên quan đến tín chỉ carbon (bao gồm các phương pháp đảm bảo khác nhau như các Mục tiêu Phát triển Bền vững (PTBV) của Liên Hợp Quốc được đề cập trong Tiêu chuẩn Vàng - tiêu chuẩn carbon tự nguyện). Mốc giá đơn lẻ và mốc giá theo giỏ hàng đều cho thấy đang phản ánh đúng quan điểm của thị trường về giá trị thành phần carbon của mỗi tín chỉ.

Mức giá của các loại tín chỉ carbon rất đa dạng và phụ thuộc vào nhiều yếu tố như loại tín chỉ, chứng nhận tiêu chuẩn, có Đồng lợi ích/ đáp ứng các Mục tiêu PTBV hay không, thời điểm phát hành và vị trí địa lý. Thường sẽ có chiết khấu cho các tín chỉ đã cũ và các dự án được cho là có chất lượng thấp hơn.

Để thị trường carbon trở thành đòn bẩy hữu hiệu cho mục tiêu Net Zero - Ảnh 3.

Nguồn: S&P Global Commodity Insights


Một mốc giá tín chỉ carbon mới xuất hiện là các giao dịch trên thị trường loại bỏ carbon với số lượng không lớn nhưng đang ngày càng gia tăng. Các giao dịch này được định giá ở mức cao hơn đáng kể so với mức giá carbon nội bộ do các doanh nghiệp đặt ra, cũng như mức giá 90–130 USD/tấn CO2e cho lượng phát thải cần cắt giảm theo lộ trình 1,5°C trong Thỏa thuận Paris.

Để thị trường carbon trở thành đòn bẩy hữu hiệu cho mục tiêu Net Zero - Ảnh 4.

Nguồn: Trading Economics, Ngân hàng Thế giới, Reuters, AFR

Tiềm năng và sự tăng trưởng của thị trường carbon

Trong các loại thị trường carbon chính, thị trường carbon tự nguyện đang có tốc độ phát triển nhanh chóng trên toàn cầu. Tổng lượng carbon được giao dịch vào năm 2021 trị giá 851 tỷ USD - tương ứng với 15.811 mét tấn CO2, trong đó khoảng 2 tỷ USD là tín chỉ carbon tự nguyện. Ngoài ra, các thị trường carbon tự nguyện đã có lượng giao dịch đạt hơn 239 triệu tấn CO2e (CO2 tương đương) trong 8 tháng đầu năm 2021, tăng khoảng 228% so với số liệu của cả năm 2019.

Để thị trường carbon trở thành đòn bẩy hữu hiệu cho mục tiêu Net Zero - Ảnh 5.

Lượng giao dịch theo năm của thị trường carbon tự nguyện, tính từ trước năm 2005 đến ngày 31 tháng 8 năm 2021 (Nguồn: PwC Úc)

So sánh với thị trường dầu mỏ toàn cầu có lượng giao dịch ở mức xấp xỉ 10 tỷ USD mỗi ngày vào năm 2022, những số liệu này không chỉ cho thấy thị trường carbon còn nhiều dư địa để phát triển mà còn cho thấy sự tăng trưởng đó là cần thiết trong bối cảnh hiện nay, khi nhiên liệu hóa thạch vẫn sẽ chiếm một phần tỷ trọng trong quá trình chuyển đổi năng lượng và lượng phát thải sản sinh bởi nhiên liệu hóa thạch sẽ cần được giải quyết.

Các nguyên tắc chính để thị trường tín chỉ carbon hoạt động hiệu quả

Mục tiêu trọng tâm của tín chỉ carbon là giải quyết hiệu quả lượng phát thải của một doanh nghiệp thông qua việc giảm thiểu, bù trừ hoặc loại bỏ carbon. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là "Làm sao chúng ta có thể tin tưởng rằng công cụ này sẽ thực sự giải quyết được vấn đề phát thải?" Việc đo lường chất lượng cũng như niềm tin đối với một tín chỉ carbon có thể mang tính chủ quan ở một mức độ nhất định. Tuy nhiên, về cơ bản việc này phải tuân thủ các nguyên tắc sau: tính bổ sung, tính độc nhất, ước lượng quá cao và tính lâu dài.

Để thị trường carbon trở thành đòn bẩy hữu hiệu cho mục tiêu Net Zero - Ảnh 6.

(Nguồn: Voluntary Carbon Markets: An Overview, FMSB)

Những thách thức của thị trường carbon

Tuy có tiềm năng lớn trong việc giảm phát thải toàn cầu, thị trường carbon hiện đang bị phân mảnh và vấn đề này sẽ càng nghiêm trọng hơn nếu không có sự can thiệp kịp thời. Ở thời điểm hiện tại, gần như rất khó để trao đổi tín chỉ carbon giữa các thị trường với nhau, gây tăng chi phí và giảm tính thanh khoản cần thiết.

Lý do cho việc này là sự phát triển nhanh chóng của hoạt động trao đổi tín chỉ carbon, tạo ra sự thiếu nhất quán giữa các thị trường riêng lẻ. Các thị trường trên có những yêu cầu đối nghịch nhau, dẫn đến những sự thiếu nhất quán trong định nghĩa về tín chỉ carbon, các phương pháp định lượng và định giá lượng phát thải cũng như cách sử dụng cơ chế bù trừ carbon. Việc thiếu chuẩn hóa này có ảnh hưởng lớn đến giao dịch xuyên thị trường (hay còn gọi là tính có thể thay thế lẫn nhau). Các bên tham gia giao dịch vì vậy buộc phải tìm hiểu, nghiên cứu sự phức tạp của từng thị trường, làm gia tăng chi phí và giảm hiệu quả giao dịch. Việc các loại tín chỉ carbon không thể thay thế lẫn nhau cũng ảnh hưởng đến tính thanh khoản của thị trường, đặc biệt là ở các thị trường nhỏ và có ít bên tham gia giao dịch.

Tuy các bên đã và đang có nỗ lực giảm thiểu sự phân mảnh thị trường, hiện vẫn chưa có những sự hợp tác đủ mạnh mẽ. Trong số các phương án giải quyết các thách thức hiện tại, việc áp dụng các tiêu chuẩn toàn cầu và tăng cường hội nhập giữa các thị trường sẽ giúp cải thiện tính thanh khoản của thị trường và khuyến khích đẩy mạnh đầu tư vào việc giảm phát thải. Điều 6 của Thỏa thuận Paris là một trong những công cụ quan trọng hơn cả giúp hỗ trợ việc hợp nhất các thị trường carbon. Sự nhiệt tình tham gia ở cấp độ doanh nghiệp và quốc gia là một yếu tố quan trọng; tuy nhiên giải pháp tiềm năng nhất hiện nay là thành lập các thị trường carbon ở phạm vi khu vực, vốn là một xu hướng đang ngày càng phát triển. Các thị trường khu vực sẽ giúp các bên tránh phải đi đến một thỏa thuận trên phạm vi toàn cầu và sẽ là bàn đạp để hướng tới một thị trường toàn cầu hợp nhất trong tương lai. Các bên tham gia những thị trường khu vực có thể dựa vào các cam kết giảm phát thải toàn cầu theo Điều 6 của Thỏa thuận Paris để thống nhất NDC giữa các quốc gia trong khu vực. Nói tóm lại, việc thiết lập các thị trường khu vực có tiềm năng là con đường hiệu quả nhất dẫn đến một thị trường carbon toàn cầu.

Tạm kết

Công cuộc khử cacbon là không hề đơn giản, đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ và khả năng làm việc theo những phương thức mới lạ với hầu hết các doanh nghiệp. Nếu được triển khai đúng cách, thị trường carbon sẽ có vai trò then chốt trong việc định giá carbon, tạo điều kiện tái phân bổ nguồn vốn để đầu tư cho các hoạt động khử cacbon, cũng như chia sẻ rủi ro về giá tín chỉ carbon. Tuy sẽ có những khó khăn trong chặng đường này, chúng ta có cơ sở hy vọng rằng thị trường carbon sẽ đủ sức mạnh vượt qua thử thách và tiếp tục đà phát triển. Việc triển khai khử cacbon đang nằm trong tầm tay của chúng ta và trong thời gian tới sẽ có ngày càng nhiều cơ hội để các tổ chức, doanh nghiệp tham gia cũng như hưởng lợi từ các thị trường carbon quốc gia và toàn cầu.


PwC hiện là công ty hàng đầu trên thế giới và tại Việt Nam cung cấp các dịch vụ tư vấn về phát triển bền vững và tích hợp các yếu tố Môi trường, Xã hội và Quản trị (ESG) trong quản trị doanh nghiệp. Liên quan đến vấn đề giảm phát thải thông qua tài chính carbon, PwC đã và đang cung cấp các dịch vụ tư vấn về thị trường carbon, bù trừ carbon, giảm thiểu carbon và các loại thuế carbon. Tại Việt Nam, PWC đã giúp xây dựng lộ trình Net Zero cho những doanh nghiệp hàng đầu, hỗ trợ các dự án giảm phát thải carbon trong khuôn khổ Chương trình Thúc đẩy Tài chính khí hậu (CFA) do Chính phủ Anh tài trợ, đồng thời tư vấn kỹ thuật cho các giải pháp tài chính carbon và đầu tư theo hình thức đối tác công ty (PPP). Thông tin chi tiết vui lòng xem tại đây.

Nhóm chuyên gia PwC Việt Nam

Nhóm chuyên gia PwC Việt Nam
An ninh Tiền tệ - Tạp chí Người Đưa Tin Pháp luật

MỚI CẬP NHẬT