Người đưa tin: Theo ông đâu là rào cản khiến SME khó tiếp cận thị trường vốn?

Ông Huang Bo: Thị trường Việt Nam hiện nay có khá đa dạng các kênh huy động vốn với những đặc điểm riêng phù hợp với từng loại hình doanh nghiệp, trong đó, tín dụng ngân hàng vẫn là "xương sống". Dù vậy chỉ có khoảng 10% SME tiếp cận được nguồn vốn này với nguyên nhân chủ yếu là không có tài sản thế chấp. Hiện các hình thức tín chấp và thấu chi hay tài trợ theo chuỗi giá trị đã được triển khai song quy mô hạn mức cũng như liên kết chuỗi còn khá hạn chế.

Nguồn vốn có lãi suất ưu đãi hàng đầu hiện nay đến từ các quỹ và chương trình hỗ trợ của Nhà nước. Các quỹ phát triển hay quỹ bảo lãnh tín dụng SME thường có lãi suất thấp hơn thị trường từ 30-40%. Dù vậy, quy mô các quỹ này cũng chưa thực sự lớn.

Ngoài ra, còn nhiều yếu tố khác cản trở SME tiếp cận nguồn vốn như hạn chế trong tiếp cận chuỗi cung ứng và đặc biệt là chưa đáp ứng các tiêu chí về minh bạch hóa trong quản trị.

Người đưa tin: Từ phía đơn vị cho vay vốn, các tổ chức tài chính thường gặp vướng mắc gì khi đánh giá rủi ro của SME để cấp vốn?

Ông Huang Bo: Khó khăn lớn nhất đối với đơn vị cho vay vốn có lẽ là việc xác minh dữ liệu tài chính của doanh nghiệp làm cơ sở tính toán khả năng trả nợ. Bởi lẽ báo cáo tài chính của SME thường không được kiểm toán hoặc sử dụng hai hệ thống sổ sách kế toán.

Tài sản của SME chủ yếu là máy móc thiết bị, hàng tồn kho có tốc độ khấu hao nhanh, khó kiểm soát và cực kỳ khó xử lý/phát mại khi phát sinh nợ xấu. Các loại tài sản như nhà xưởng, đất đai của SME là đất thuê ngắn hạn, đất phi nông nghiệp lại thường bị vướng thủ tục pháp lý.

Trong việc đánh giá dòng tiền và tính ổn định của mô hình kinh doanh có thể dễ dàng nhận thấy SME thường dùng tài khoản cá nhân của chủ doanh nghiệp để giao dịch hoặc thanh toán tiền mặt. Phần lớn SME thường mới thành lập nên lịch sử tín dụng quá ít hoặc giao dịch chủ yếu bằng tiền mặt khiến ngân hàng không đủ căn cứ đánh giá thói quen trả nợ.

Cuối cùng, điểm hạn chế nằm ở bài toán chi phí vận hành. Ví dụ, quy trình thẩm định một khoản vay SME 2 tỷ đồng đòi hỏi số lượng hồ sơ, thời gian xác minh thực địa và nhân lực gần tương đương với một khoản vay 50–100 tỷ đồng của doanh nghiệp lớn. Điều này dẫn tới biên lợi nhuận ròng không bù đắp nổi rủi ro do đó, lãi suất vay dành cho SME phải cao hơn đáng kể so với doanh nghiệp lớn.

Về dài hạn, Việt Nam có thể tiếp tục mở rộng và nâng cao chất lượng cơ sở dữ liệu tín dụng quốc gia, tăng cường kết nối giữa các nguồn thông tin nhằm nâng cao khả năng đánh giá và chấm điểm tín dụng đối với cả doanh nghiệp và cá nhân. Có thể tham khảo kinh nghiệm của Mỹ, nơi thông tin định danh được sử dụng để liên kết với hồ sơ tín dụng. Các mô hình chấm điểm được xây dựng trên cơ sở dữ liệu lịch sử tín dụng, từ đó giúp các tổ chức cho vay đánh giá rủi ro khách hàng hiệu quả hơn.

Người đưa tin: Ngoài vốn ngân hàng thường dành cho ngắn hạn, ông đánh giá thế nào về tiềm năng của các kênh vốn trung và dài hạn đối với SME?

Ông Huang Bo: Nhìn vào thực tế nhu cầu tăng trưởng của Việt Nam, việc mở rộng các kênh vốn trung và dài hạn là thực sự cấp thiết. Trong đó, nguồn vốn từ đối tác trong chuỗi cung ứng là kênh vốn khả thi nhất và hiệu quả nhất cho SME. Hoạt động này đã và đang được triển khai trong hệ sinh thái các tập đoàn lớn tuy nhiên sẽ giới hạn trong khả năng thâm nhập và liên kết của các SME.

Trong khi đó, thị trường chứng khoán dù phát triển mạnh nhưng quá nhiều rào cản như điều kiện niêm yết chặt chẽ hoặc hạn chế về thanh khoản. Do đó thị trường cần có các phân khúc niêm yết riêng cho SME. Đối với trái phiếu, hiện tại vẫn là "sân chơi" chính của bất động sản và ngân hàng do chi phí tư vấn, bảo lãnh phát hành và xếp hạng tín nhiệm đắt đỏ.

Người đưa tin: Theo ông doanh nghiệp SME cần làm gì để chuyển hướng từ “đi tìm vốn” sang “vốn tự tìm đến mình”?

Ông Huang Bo: Để thu hút dòng vốn một cách chủ động, SME cần thay đổi tư duy: Xem sự minh bạch, hiệu quả và dữ liệu là tài sản cốt lõi, thay vì chỉ tập trung vào doanh thu bán hàng ngắn hạn.

Trước hết, SME cần chuẩn hóa, minh bạch số liệu tài chính như chủ động kiểm toán độc lập, đồng thời là tách bạch tài sản cá nhân và tài sản doanh nghiệp. Tiếp đến, SME có thể trở thành một mắt xích phân phối của doanh nghiệp lõi để tiếp cận các công cụ hỗ trợ tài chính. Thay vì chạy theo lợi nhuận ngắn hạn, SME ký kết hợp đồng dài hạn tạo ra dòng tiền ổn định.

Cuối cùng, SME cần cởi mở hơn trong quản trị doanh nghiệp bằng việc chủ động chấm điểm tín dụng & xếp hạng doanh nghiệp, sẵn sàng chia sẻ quyền sở hữu, quản trị với các nhà đầu tư bên ngoài hay tích hợp tiêu chí bền vững (ESG) để tạo điều kiện thu hút dòng vốn đặc thù.