Gần 100% điểm bán vẫn bán thuốc lá lậu, thất thu 6.000 tỷ mỗi năm: Đề xuất tăng mạnh xử phạt, chặn đầu ra hàng lậu

Sáng ngày 22/4, Tọa đàm “Phòng chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới” do Báo Công an Nhân dân tổ chức đã chỉ ra một thực tế đáng chú ý: thuốc lá lậu không còn chỉ là vấn đề ở khu vực biên giới mà đang bám rễ sâu trong thị trường nội địa, đặc biệt tại khâu bán lẻ – nơi quyết định đầu ra của hàng lậu.

Phát biểu đề dẫn tại tọa đàm, Đại tá Nguyễn Thanh Bình, Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân nhấn mạnh, thuốc lá lậu là vấn đề không mới nhưng ngày càng diễn biến phức tạp, gây nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với kinh tế, sức khỏe cộng đồng và trật tự an toàn xã hội. Không chỉ gây thất thu ngân sách, làm méo mó môi trường cạnh tranh, thuốc lá lậu còn tiềm ẩn nguy cơ về chất lượng và thường gắn với các đường dây tội phạm, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh kinh tế và hiệu lực quản lý nhà nước.

Bán lẻ – “điểm nghẽn” nuôi dưỡng thuốc lá lậu

Kết quả khảo sát tại An Giang, Cần Thơ, Đà Nẵng và Khánh Hòa, hành vi bán thuốc lá lậu tại khâu bán lẻ không xuất phát chủ yếu từ thiếu hiểu biết pháp luật. Tại Cần Thơ, 97,9% người bán được khảo sát cho biết họ nắm rõ quy định xử phạt, 95,2% nhận thức được rủi ro hàng giả, song số điểm bán thuốc lá lậu vẫn chiếm tới khoảng 99,8%.

Theo TS. Nguyễn Quốc Việt (Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội), điều này phản ánh khoảng cách lớn giữa nhận thức và hành vi, khi người bán vẫn tiếp tục kinh doanh do lợi ích kinh tế. Yếu tố cầu thị trường được xác định là nguyên nhân quan trọng, với tỷ trọng trên 70% tại Khánh Hòa, khoảng 50% tại Đà Nẵng và Cần Thơ, và khoảng 38% tại An Giang.

Bên cạnh đó, mức độ thực thi pháp luật chưa đủ mạnh cũng là một nguyên nhân đáng kể. Nhiều hộ kinh doanh cho rằng ít bị kiểm tra, mức xử phạt còn thấp, từ đó hình thành tâm lý chấp nhận rủi ro để duy trì hoạt động.

Khung pháp lý chưa theo kịp thực tiễn

Theo đại diện Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, giai đoạn 2014–2025, các lực lượng chức năng đã phát hiện và xử lý 79.459 vụ vi phạm liên quan đến thuốc lá lậu, thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá, hơn 388 tấn lá thuốc lá và hơn 2 triệu sản phẩm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Tuy nhiên, công tác phòng, chống thuốc lá lậu vẫn còn nhiều hạn chế, trong đó khâu bán lẻ được xác định là điểm nghẽn khó xử lý dứt điểm. Hoạt động buôn lậu ngày càng tinh vi, mở rộng sang không gian mạng, trong khi hệ thống pháp luật còn thiếu đồng bộ và chưa theo kịp diễn biến thực tế.

Ở góc độ pháp lý, đại diện Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết, thuốc lá nhập lậu thuộc nhóm hàng cấm, song mức xử phạt hành chính hiện nay đối với hành vi buôn bán dưới 50 bao chỉ từ 1 đến 3 triệu đồng, trong khi ngưỡng xử lý hình sự là từ 1.500 bao trở lên. Khoảng cách này khiến nhiều đối tượng coi tiền phạt như một “chi phí kinh doanh”.

Đề xuất tăng mạnh chế tài, siết chặt thị trường bán lẻ

Từ thực tiễn trên, nhiều ý kiến tại tọa đàm thống nhất cần tăng mạnh mức xử phạt hành chính đối với hành vi buôn bán thuốc lá lậu, bảo đảm nguyên tắc chi phí vi phạm phải cao hơn lợi nhuận thu được.

Đại diện Hội Tư vấn Thuế Việt Nam dẫn số liệu cho thấy thuốc lá lậu gây thất thu ngân sách từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng mỗi năm. Do đó, cần sớm sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP theo hướng nâng mức phạt lên cao hơn đáng kể, thậm chí gấp nhiều lần hiện tại, đồng thời áp dụng cơ chế phạt lũy tiến đối với hành vi tái phạm.

Bên cạnh đó, các đại biểu cũng đề xuất tăng tần suất kiểm tra tại các điểm bán lẻ, gắn trách nhiệm của chính quyền địa phương và nghiên cứu hạ ngưỡng xử lý hình sự đối với các hành vi vi phạm nghiêm trọng.

Đáng chú ý, nhiều ý kiến kiến nghị chính sách mới cần được ban hành và đưa vào thực thi ngay trong năm 2026, nhằm kiểm soát thị trường trước thời điểm áp dụng lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá từ ngày 1/1/2027.

Các cơ quan, chuyên gia và doanh nghiệp đánh giá, muốn ngăn chặn thuốc lá lậu hiệu quả, cần chuyển trọng tâm từ kiểm soát biên giới sang xử lý mạnh khâu tiêu thụ trong nội địa, đặc biệt là hệ thống bán lẻ.

Khánh Vy