"Mở lối" cho bài toán kinh tế báo chí

Mở rộng hành lang pháp lý cho kinh tế báo chí

Luật Báo chí (sửa đổi) năm 2025 được Quốc hội khóa XV thông qua vào ngày 10/12/2025 tại Kỳ họp thứ 10, gồm 4 chương, 51 điều và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2026.

Với nhiều điểm mới, Luật Báo chí sửa đổi năm 2025 không chỉ đánh dấu bước hoàn thiện quan trọng về thể chế đối với hoạt động báo chí, mà còn mở ra kỳ vọng tháo gỡ nhiều "nút thắt" của ngành, trong đó phải kể đến bài toán kinh tế báo chí.

Cụ thể, bên cạnh những nguồn thu đã được luật hóa trước đó, Luật Báo chí năm 2025 đã tạo điều kiện phát triển kinh tế báo chí khi bổ sung thêm nhiều nguồn thu hợp pháp cho cơ quan báo chí như: bản quyền đọc, nghe, xem và khai thác tác phẩm báo chí; thu từ hoạt động tài chính, phần vốn góp vào doanh nghiệp; thu từ dịch vụ sự nghiệp công, chương trình, đề án, dự án được giao. Cơ quan báo chí cũng được phép tích hợp dịch vụ trực tuyến trên sản phẩm báo chí theo quy định của Chính phủ, qua đó gia tăng giá trị cho sản phẩm truyền thông.

Quy định mới còn cho phép liên kết sản xuất nội dung (trừ nội dung thời sự chính trị, quốc phòng, an ninh, đối ngoại), đồng thời làm rõ trách nhiệm và quyền lợi của các bên tham gia. Cùng với cơ chế Nhà nước giao nhiệm vụ, đặt hàng, đấu thầu sản phẩm báo chí phục vụ nhiệm vụ chính trị - xã hội, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo.

Đây là bước tiến quan trọng trong tư duy quản lý, phản ánh sự chuyển đổi từ cơ chế bao cấp sang tự chủ, tự chịu trách nhiệm, song song với bảo vệ tính định hướng, khách quan của báo chí cách mạng.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, Luật Báo chí sửa đổi năm 2025 đã đặt nền móng cho việc xây dựng tầm nhìn thể chế cho nền báo chí Việt Nam hiện đại. Đó là sự kết hợp hài hòa giữa hai trụ cột: phát triển định hướng chính trị - tư tưởng và xây dựng nền kinh tế báo chí bền vững. Nói cách khác, báo chí Việt Nam cần được nhìn nhận vừa là một thiết chế chính trị, vừa là một ngành công nghiệp sáng tạo, có vai trò thúc đẩy phát triển kinh tế tri thức và lan tỏa giá trị văn hóa dân tộc.

"Sau gần một thập niên thực hiện Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025, hệ thống báo chí Việt Nam đã có bước sắp xếp, tinh gọn và chuyên nghiệp hơn. Tuy nhiên, cùng với đó là hàng loạt vấn đề mới: mô hình quản trị, nguồn thu, cơ chế tài chính, thị phần quảng cáo, nguồn nhân lực và đổi mới công nghệ. Báo chí không thể chỉ dựa vào ngân sách nhà nước, cũng không thể phó mặc cho thị trường. Một mô hình kinh tế báo chí mới - minh bạch, sáng tạo, có tính tự chủ cao và được bảo đảm bằng thể chế - đang trở thành nhu cầu sống còn", ông Bùi Hoài Sơn phân tích.

Hướng tới mô hình kinh tế báo chí bền vững

Từ kinh nghiệm quốc tế, ông Sơn cho rằng ở nhiều quốc gia, kinh tế báo chí đã trở thành một bộ phận cấu thành của nền kinh tế sáng tạo. Các tòa soạn không chỉ sản xuất tin tức mà còn phát triển hệ sinh thái truyền thông, sáng tạo nội dung đa nền tảng, cung cấp dịch vụ dữ liệu, đào tạo, tổ chức sự kiện, thương mại điện tử và xây dựng thương hiệu xã hội. Những tập đoàn truyền thông lớn đều có mô hình tài chính đa nguồn, kết hợp giữa ngân sách công, thu quảng cáo, đăng ký thuê bao và các sản phẩm kinh doanh nội dung số.

Với Việt Nam, câu chuyện phát triển và kinh tế báo chí cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển văn hóa - con người - thông tin. Báo chí là một trong những trụ cột của hệ sinh thái truyền thông quốc gia, vừa gắn bó với nhiệm vụ chính trị, vừa tham gia thị trường nội dung. Do đó, việc xây dựng một thể chế kinh tế báo chí hiện đại phải đảm bảo ba yêu cầu: định hướng - tự chủ - sáng tạo.

Trước hết, định hướng chính trị - tư tưởng vẫn là nguyên tắc cốt lõi, bảo đảm báo chí Việt Nam phát triển đúng hướng, giữ vững bản sắc dân tộc và nền tảng tư tưởng của Đảng. Không thể có báo chí mạnh nếu thiếu niềm tin và lý tưởng xã hội chủ nghĩa. Nhưng định hướng không có nghĩa là bao cấp, là áp đặt, mà phải được thể hiện qua cơ chế quản trị minh bạch, quy định rõ trách nhiệm, quyền hạn, tiêu chuẩn nghề nghiệp và đạo đức.

Thứ hai, tự chủ tài chính là điều kiện tiên quyết. Báo chí chỉ thực sự đổi mới khi được trao quyền tự chủ về tài chính và tổ chức, có khả năng tự hoạch định chiến lược phát triển, huy động nguồn lực xã hội và được phép khai thác dịch vụ truyền thông, quảng cáo, bản quyền, xuất bản số, đào tạo, sự kiện, hợp tác quốc tế… Luật sửa đổi cần tạo hành lang pháp lý cho mô hình này, đặc biệt là đối với các cơ quan báo chí công lập có đủ năng lực hoạt động đa phương tiện.

Khi đó, ngân sách nhà nước sẽ tập trung hỗ trợ những lĩnh vực báo chí công ích, báo chí chính trị - tư tưởng, còn các cơ quan khác có thể vận hành theo mô hình "báo chí công - tư hợp tác", vừa bảo đảm nhiệm vụ chính trị, vừa phát triển thị trường.

Thứ ba, sáng tạo và chuyển đổi số phải trở thành động lực trung tâm. Trong kỷ nguyên dữ liệu, nội dung không còn là đích đến duy nhất, mà là nền tảng để xây dựng các giá trị gia tăng. Các tòa soạn cần đầu tư vào trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu, cá nhân hóa nội dung, sản xuất đa định dạng (text, audio, video, graphic, interactive) và phát triển thương hiệu trên môi trường số.

Nhà nước cần có chính sách khuyến khích đổi mới sáng tạo trong báo chí, thúc đẩy liên kết giữa cơ quan báo chí và doanh nghiệp công nghệ, hình thành hệ sinh thái truyền thông sáng tạo Việt Nam có khả năng cạnh tranh trong khu vực.

"Phát triển kinh tế báo chí không có nghĩa là thương mại hóa báo chí. Mục tiêu của kinh tế báo chí là tạo điều kiện để báo chí tồn tại và phát triển một cách độc lập, bền vững, trên nền tảng giá trị công ích. Một cơ quan báo chí có khả năng tự chủ tài chính sẽ có thêm không gian sáng tạo, giảm bớt gánh nặng ngân sách, đồng thời tăng tính chuyên nghiệp và trách nhiệm với công chúng.

Khi báo chí có thể "sống được bằng nghề", người làm báo sẽ toàn tâm với nghề, không bị chi phối bởi lợi ích bên ngoài và xã hội sẽ được hưởng lợi từ thông tin chuẩn xác, nhân văn và có chiều sâu", đại biểu Quốc hội này phân tích.