Nghịch lý 5 tháng đầu năm: Doanh nghiệp thành lập ồ ạt nhưng 'ghế' làm việc lại ít dần, chuyện gì đang diễn ra?

Tăng trưởng không còn đồng nghĩa với tuyển thêm người

Bức tranh doanh nghiệp 5 tháng đầu năm 2026 đang xuất hiện một nghịch lý đáng chú ý. Trong khi số lượng doanh nghiệp thành lập mới và quy mô vốn đăng ký tăng mạnh thì số lao động đăng ký lại đi ngược xu hướng.

Theo số liệu của Cục Thống kê, trong tháng 5/2026, cả nước có hơn 17.000 doanh nghiệp thành lập mới với số vốn đăng ký hơn 280,9 nghìn tỷ đồng và gần 75,9 nghìn lao động đăng ký. So với cùng kỳ năm trước, số doanh nghiệp tăng 12,5%, vốn đăng ký tăng tới 79,3%, nhưng số lao động lại giảm 22,7%.

Lũy kế 5 tháng đầu năm, cả nước có hơn 94,8 nghìn doanh nghiệp đăng ký thành lập mới với tổng vốn đăng ký gần 1.066,3 nghìn tỷ đồng và 432,8 nghìn lao động đăng ký. So với cùng kỳ năm trước, số doanh nghiệp tăng 42,1%, vốn đăng ký tăng 64,8%, trong khi lao động đăng ký giảm 4,7%.

Đáng chú ý, vốn đăng ký bình quân một doanh nghiệp thành lập mới đạt 11,2 tỷ đồng, tăng 16% so với cùng kỳ năm 2025. Điều này cho thấy doanh nghiệp mới đang có xu hướng lớn hơn về quy mô vốn nhưng không đi kèm nhu cầu tuyển dụng tương ứng.

Phía sau những con số tưởng như trái ngược đó là một sự thay đổi mang tính cấu trúc của nền kinh tế và mô hình tăng trưởng doanh nghiệp Việt Nam.

Trong nhiều thập kỷ, tăng trưởng doanh nghiệp tại Việt Nam thường gắn liền với việc mở rộng quy mô lao động. Tuy nhiên, xu hướng này đang thay đổi nhanh chóng dưới tác động của công nghệ, tự động hóa và chuyển đổi số.

Thực tế, dấu hiệu này đã xuất hiện từ nhiều năm trước. Kết quả Tổng điều tra kinh tế giai đoạn 2016-2020 của Cục Thống kê cho thấy lao động bình quân trong doanh nghiệp giảm mạnh từ 27,7 người năm 2016 xuống còn 21,5 người năm 2020.

Đáng chú ý, sự sụt giảm diễn ra ở hầu hết các khu vực. Lao động bình quân tại doanh nghiệp ngoài nhà nước giảm từ 17,6 người xuống 13 người; doanh nghiệp FDI giảm từ 296,7 người xuống còn 228,9 người. Điều này cho thấy xu hướng tinh gọn lao động không phải hiện tượng nhất thời mà là một quá trình kéo dài.

"Kỷ nguyên tuyển dụng chọn lọc"

Trong ngành dệt may, lĩnh vực từng được xem là biểu tượng của mô hình tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ, đang là minh chứng rõ nét cho sự thay đổi này.

Tại Diễn đàn “Chuyển đổi công nghiệp 4.0 ngành may mặc: Sản xuất thông minh cho tương lai” hồi cuối tháng 5 vừa qua, ông Vũ Đức Giang, Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam (Vitas) cho biết cuộc đua công nghệ 4.0 đang tạo nhiều sản phẩm và giải pháp tự động hóa với chi phí phù hợp với khả năng tài chính của doanh nghiệp Việt Nam.

Hiệu quả của quá trình này thể hiện rất rõ trong cơ cấu lao động. Nhiều nhà máy kéo sợi hiện nay đã tự động hóa hoàn toàn các công đoạn từ xử lý bông đầu vào, chải thô, ghép sợi đến đóng gói.

“Một nhà máy quy mô 5 vạn cọc sợi trước đây cần tới 200 - 300 lao động, thì nay nhờ công nghệ 4.0 chỉ cần từ 30 - 40 người vận hành. Đối với ngành may, robot vận chuyển hàng hóa, bán thành phẩm từ xưởng cắt đến chuyền may và tự động vệ sinh nhà xưởng đang dần thay thế hoàn toàn sức người”, ông Giang dẫn chứng.

Điều này có nghĩa là một doanh nghiệp mới thành lập ngày nay có thể đầu tư hàng chục tỷ đồng vào máy móc, phần mềm, hạ tầng số nhưng chỉ cần một bộ máy nhân sự rất gọn nhẹ để vận hành. Nói cách khác, vốn đầu tư đang ngày càng thay thế lao động trong quá trình tạo ra tăng trưởng.

Không chỉ lĩnh vực sản xuất, ngành dịch vụ, đặc biệt là ngân hàng cũng đang trải qua quá trình tái cấu trúc mạnh mẽ.

Dữ liệu từ ngành ngân hàng cho thấy xu hướng cắt giảm nhân sự diễn ra khá rõ nét. Tính đến cuối năm 2025, LPBank giảm 1.592 người so với cuối năm 2024. VIB giảm 1.396 nhân sự, còn Sacombank giảm 1.207 người.

Ngay cả nhóm ngân hàng quốc doanh quy mô lớn cũng không nằm ngoài xu hướng. Vietcombank giảm gần 900 nhân sự so với năm 2024 dù số lượng chi nhánh và phòng giao dịch gần như không thay đổi.

Tuy nhiên, cắt giảm lao động không đồng nghĩa doanh nghiệp ngừng tuyển dụng. Kết quả điều tra xu hướng kinh doanh của Ngân hàng Nhà nước cho thấy có từ 40-50,5% tổ chức tín dụng dự kiến tuyển thêm lao động trong quý I và cả năm 2026 để phục vụ mở rộng hoạt động.

Điểm khác biệt nằm ở cơ cấu tuyển dụng. Kết quả điều tra của Ngân hàng Nhà nước cho biết nếu trước đây ngân hàng tuyển số lượng lớn giao dịch viên, nhân viên tín dụng hoặc nhân sự hành chính thì hiện nay nhu cầu tập trung vào các vị trí kỹ sư dữ liệu, kỹ sư học máy, chuyên gia trí tuệ nhân tạo, kiến trúc sư điện toán đám mây, lập trình viên phát triển phần mềm hay chuyên gia phân tích dữ liệu.

Theo các chuyên gia, ngành ngân hàng đang bước vào “kỷ nguyên tuyển dụng chọn lọc”, nơi công nghệ, dữ liệu và AI trở thành nền tảng của mô hình kinh doanh mới.

Những công việc mang tính lặp lại như xử lý giao dịch, nhập liệu hay kiểm tra hồ sơ đang được tự động hóa bằng phần mềm và trí tuệ nhân tạo. Điều đó khiến nhu cầu tuyển dụng dịch chuyển từ mô hình sử dụng số lượng lớn lao động sang mô hình sử dụng ít người hơn nhưng năng suất cao hơn.

Báo cáo thị trường tuyển dụng 2025-2026 của TopCV cũng phản ánh sự chuyển dịch này khi nhóm người lao động trên 40 tuổi là nhóm có tỷ lệ mất việc cao nhất trong năm qua, ở mức 19%. "Điều này phản ánh thực tế nhiều doanh nghiệp đang tái cấu trúc, giảm bớt các vị trí chi phí cao hoặc không còn phù hợp với mô hình kinh doanh mới", báo cáo nhận định, thêm rằng làn sóng này không nằm ngoài xu hướng chung ở nhiều thị trường phát triển.

Từ "thâm dụng lao động" sang "thâm dụng công nghệ"

Nhìn rộng hơn, việc doanh nghiệp thành lập mới tăng mạnh nhưng lao động đăng ký giảm có thể xem là tín hiệu phản ánh giai đoạn chuyển đổi của nền kinh tế Việt Nam.

Trong quá khứ, tăng trưởng thường dựa trên việc mở thêm nhà máy, tuyển thêm công nhân và tận dụng lợi thế lao động giá rẻ. Hiện nay, doanh nghiệp ngày càng ưu tiên đầu tư vào công nghệ, dữ liệu, tự động hóa và tài sản vô hình.

Đó cũng là lý do số lượng doanh nghiệp mới tăng 42,1%, vốn đăng ký tăng tới 64,8%, trong khi lao động đăng ký lại giảm 4,7% trong 5 tháng đầu năm.

Xu hướng này không nhất thiết là tín hiệu tiêu cực đối với thị trường lao động. Ngược lại, nó phản ánh quá trình nâng cấp chất lượng tăng trưởng, khi doanh nghiệp không còn cạnh tranh chủ yếu bằng quy mô nhân công mà bằng năng suất, công nghệ và hiệu quả vận hành.

Tuy nhiên, sự dịch chuyển đó cũng đặt ra thách thức lớn cho lực lượng lao động. Những công việc đơn giản, lặp lại sẽ tiếp tục thu hẹp, trong khi nhu cầu đối với lao động có kỹ năng số, kỹ năng công nghệ và khả năng thích ứng với môi trường làm việc mới sẽ ngày càng tăng.

Nói cách khác, nghịch lý "doanh nghiệp nhiều hơn nhưng lao động đăng ký ít hơn" thực chất là biểu hiện của một cuộc chuyển đổi sâu sắc trong nền kinh tế. Tăng trưởng vẫn đang diễn ra, thậm chí với tốc độ cao hơn trước, nhưng đó là kiểu tăng trưởng được tạo ra bởi vốn, công nghệ và năng suất thay vì chỉ dựa vào việc tuyển thêm người.

Phan Trang.