Những bộ óc thiên tài đằng sau cuộc cách mạng AI của Trung Quốc

Hơn một thập kỷ trước, Tang Jie và Yang Zhilin chỉ là hai thầy trò với giấc mơ xây dựng một cỗ máy có khả năng tư duy như con người. Ngày nay, họ đã trở thành hai trong số những trùm công nghệ trí tuệ nhân tạo Trung Quốc khiến các tập đoàn AI tiên phong của Mỹ phải ngoái nhìn đầy lo ngại.

Tang Jie, giáo sư tại Đại học Thanh Hoa, là nhà đồng sáng lập Z.AI - một trong những công ty đang bám đuổi sát nút Anthropic và OpenAI về cả năng lực lẫn mức độ sử dụng trên toàn cầu. Yang Zhilin, người từng được đề cử cho giải thưởng học thuật cao quý nhất của trường, đang dẫn dắt một gã khổng lồ khác là Moonshot AI. Mỗi công ty hiện được định giá lên tới hàng chục tỷ USD.

Sự trỗi dậy thần tốc của các mô hình AI Trung Quốc đã làm dấy lên hàng loạt câu hỏi tại cả Silicon Valley lẫn Washington: Làm thế nào mà các phòng thí nghiệm AI Trung Quốc lại tiến xa và nhanh đến vậy? Nguồn gốc các mô hình AI của họ từ đâu ra? Liệu các công ty như của hai thầy trò Tang Jie có đang "đánh cắp" công nghệ từ các mô hình Mỹ?

Câu chuyện cho thấy nỗ lực bứt phá AI của Trung Quốc không phải là chuyện ngày một ngày hai. Tang Jie (49 tuổi) đã nghiên cứu về học máy (machine learning) suốt gần một phần tư thế kỷ. Hơn 10 năm trước, ông đã nằm trong số các chuyên gia AI Trung Quốc đi đầu trong việc ứng dụng máy tính cho các tác vụ mang tính người như hiểu ngôn ngữ và nhận diện khuôn mặt.

Ông sau đó cùng các đồng nghiệp - nhiều người trong số họ khởi đầu từ Đại học Thanh Hoa và một vài viện nghiên cứu khác - tạo nên một "Silicon Valley thu nhỏ" tại các trung tâm công nghệ của Trung Quốc. Tri thức được luân chuyển dễ dàng nhờ văn hóa chia sẻ nghiên cứu và sự ưu ái của các nhà phát triển Trung Quốc dành cho các công nghệ mã nguồn mở - những công nghệ về cơ bản là miễn phí để tải về và chỉnh sửa.

Để đuổi kịp trong kỷ nguyên AI tạo sinh, các công ty Trung Quốc đã dựa vào công thức quen thuộc: sự kết hợp giữa tính sáng tạo và sự học hỏi vốn là động lực đằng sau thành công của nước này trong các lĩnh vực điện tử, ô tô và năng lượng xanh. Các nhà phát triển AI Trung Quốc đã chiêu mộ các nhà khoa học máy tính được đào tạo tại Mỹ trở về nước, đồng thời theo dõi sát sao từng tiến bộ tại Mỹ.

Anthropic đã cáo buộc các công ty Trung Quốc, bao gồm cả Z.AI và Moonshot, vi phạm các chính sách của hãng khi thực hiện hoạt động chắt lọc, sao chép quy mô lớn. Những người làm việc tại các công ty phát triển mô hình ở Trung Quốc thừa nhận rằng đây là xu hướng phổ biến trên toàn cầu và một số công ty Trung Quốc có thể tận dụng.

Elon Musk hồi tháng 6 từng dự báo rằng Trung Quốc sẽ không thể bắt kịp mô hình Fable đỉnh cao của Anthropic cho đến quý I/2027. Tang Jie đáp trả ngay trên X: "Sẽ không lâu đến thế đâu."

Giới lãnh đạo ngành công nghệ ở cả hai nước nhận định năng lực của mô hình AI tốt nhất Trung Quốc hiện chỉ chậm hơn vài tháng so với mô hình tốt nhất của Mỹ. Trong tháng này, Z.AI đã trình làng mô hình GLM-5.3 mới nhất, khẳng định sản phẩm đã ngang ngửa với mô hình Mythos 5 của Anthropic ở khả năng an ninh mạng.

Chính phủ Trung Quốc từ lâu đã coi AI và khoa học máy tính là động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế và an ninh quốc gia. Công thức bắt kịp của Bắc Kinh bao gồm cả sự hỗ trợ từ nhà nước lẫn sự cạnh tranh trong khu vực tư nhân. Nhà nước đã rót tiền vào nghiên cứu tại các trường đại học như Thanh Hoa và tài trợ cho các startup, trong khi chính quyền trung ương và địa phương trở thành những khách hàng đầu tiên sử dụng dịch vụ của các startup này.

Sau khi Anthropic ra mắt mô hình Mythos vào mùa xuân này với khả năng phát hiện các lỗ hổng an ninh mạng, một số quan chức Trung Quốc đã ví nó như "vũ khí hạt nhân" của kỷ nguyên AI. Nhận thức rõ Washington có thể ngăn cản người nước ngoài tiếp cận các mô hình hàng đầu của Mỹ, Bắc Kinh đang hỗ trợ các nhà phát triển AI trong nước thông qua một quỹ quốc gia, đồng thời nới lỏng các quy định để giúp các startup niêm yết cổ phiếu trên thị trường chứng khoán.

Gần một nửa tổng vốn đầu tư cổ phần tại Trung Quốc đã đổ vào mảng AI trong nửa đầu năm nay, phần lớn đến từ các quỹ do nhà nước chống lưng, theo Hiệp hội Đầu tư Doanh nghiệp Trung ương.

Đầu những năm 2000, ngành internet Trung Quốc cất cánh và bắt đầu tạo ra kho dữ liệu khổng lồ khi hàng triệu người dùng bắt đầu mua sắm, tìm kiếm và giao tiếp trực tuyến. Các công ty bắt đầu đầu tư vào học máy để làm cho thương mại điện tử hiệu quả hơn và phân tích hành vi trực tuyến của người dùng.

Chính phủ, trong nỗ lực tìm kiếm các phương thức giám sát và phát hiện rủi ro, đã tìm kiếm các chương trình máy tính có thể nhận diện khuôn mặt và giọng nói. Các trường đại học Trung Quốc đã cho ra đời lực lượng sinh viên chuyên về thị giác máy tính (computer vision) - một nhánh của khoa học máy tính tìm cách dạy máy tính nhìn như con người.

Kỷ nguyên đó đã sản sinh ra rất nhiều các startup về thị giác máy tính bao gồm SenseTime, nơi đã đào tạo ra nhiều kỹ sư đang hoạt động trong lĩnh vực AI ngày nay. Tiền bạc và tài năng đổ dồn về Đại học Thanh Hoa - ngôi trường cờ đầu về khoa học và công nghệ của đất nước.

Tang Jie, giáo sư Thanh Hoa và đồng sáng lập Z.AI, đã gắn bó với trường từ những năm làm nghiên cứu sinh tiến sĩ. Ông nghiên cứu về khai phá dữ liệu (data mining) - một ngành khoa học tìm kiếm các mô hình ẩn từ các tập dữ liệu lớn, sau này trở thành nền tảng cho AI.

"Tôi nghĩ mình có thể làm được điều gì đó lớn lao tại Trung Quốc và bằng cách đó có lẽ tôi có thể giúp ích tốt hơn cho đất nước. Vì vậy tôi quyết định ở lại.", ông nói.

"Đội ngũ của Giáo sư này nổi tiếng là làm việc với cường độ khủng khiếp," Kevin Zhong, người từng làm việc ngắn hạn với ông Đường trong thời gian học cao học tại Thanh Hoa và hiện làm việc tại London, cho biết. Vị giáo sư luôn thúc đẩy đội ngũ thử nghiệm các kỹ thuật học máy tiềm năng bằng thực nghiệm, và các nhà nghiên cứu đôi khi ở lại phòng thí nghiệm đến 3 giờ sáng để hoàn thành bài kiểm tra.

Đến những năm 2010, phòng thí nghiệm của Tang Jie đã có tiếng tăm nhất định. Các cựu sinh viên của ông bắt đầu hiện diện tại các công ty hàng đầu ở Silicon Valley.

Các nhà sáng lập startup thừa nhận những hạn chế của Trung Quốc so với Mỹ: thiếu vốn và thiếu khả năng tiếp cận các chip AI tiên tiến nhất do các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Washington. Tang Jie đã huy động được khoảng 1,25 tỷ USD tính đến giữa năm 2025 từ các nhà đầu tư bao gồm các gã khổng lồ công nghệ Trung Quốc và nhà đầu tư mạo hiểm Neil Shen tại Hồng Kông. Các quỹ do nhà nước chống lưng cũng tham gia, đáp lại lời kêu gọi của Bắc Kinh trong việc nuôi dưỡng các công ty AI nội địa. Dù vậy, những con số đó vẫn chưa thấm vào đâu so với hàng tỷ USD mà Altman của OpenAI và Anthropic thu về.

Ngân hàng đầu tư Jefferies sau đó tính toán rằng các công ty công nghệ Trung Quốc trong những năm này đầu tư chưa bằng 1/5 so với các đối thủ Mỹ. Họ buộc phải làm được nhiều hơn với ít nguồn lực hơn.

Vào tháng 1, các lãnh đạo tại Z.AI gõ cồng tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hồng Kông, trở thành startup mô hình AI đầu tiên của Trung Quốc niêm yết công khai. Đến tháng 7, doanh thu tái định kỳ hằng năm (ARR) của Z.AI đã tăng lên mốc 1 tỷ USD, theo các nguồn tin am hiểu vận hành, gấp khoảng hai lần so với DeepSeek.

Con số này, để so sánh, vẫn còn kém xa các gã khổng lồ Mỹ. Doanh thu hằng năm của Anthropic đã đạt 65 tỷ USD vào tháng 7.

"Các công ty Trung Quốc theo đuổi hiệu quả chi phí đến mức tối đa," Laila Khawaja, nhà phân tích tại Gavekal Technologies có trụ sở tại Miami, nhận định: "Các công ty Mỹ với chip tiên tiến sẵn sàng 'đốt tiền' đang chi nhiều hơn cho các nghiên cứu mang tính khám phá".

Theo: WSJ

Vũ Anh