AI xóa hàng chục nghìn việc làm ở phương Tây và đang bào mòn mỏ vàng tỷ USD của gia công phần mềm Việt Nam

Cùng một làn sóng AI đang tạo ra hai hệ quả tưởng không liên quan. Ở phương Tây, các tập đoàn công nghệ vừa cắt gần 150.000 việc làm vừa đổ 725 tỷ USD vào hạ tầng AI. Ở Việt Nam, chính công nghệ đó đang lặng lẽ tấn công vào nền tảng đã làm nên mỏ vàng gia công phần mềm tỷ USD, đó là lợi thế nhân công giá rẻ. Câu hỏi không còn là AI có chạm tới Việt Nam hay không, mà là mỏ vàng ấy còn giữ được biên lợi nhuận trong bao lâu.

Vừa sa thải, vừa đổ 725 tỷ USD vào AI

Năm 2026 chứng kiến một nghịch lý lớn của ngành công nghệ toàn cầu, khi dòng tiền không hề cạn đi mà chỉ chuyển hướng khỏi con người. Theo thống kê của TrueUp được TechCrunch dẫn lại, đã có gần 150.000 lao động công nghệ bị cắt giảm từ đầu năm, với tốc độ khoảng 974 người mỗi ngày, nhanh hơn 44% so với năm trước. Riêng phần cắt giảm có viện dẫn lý do AI mà TechCrunch theo dõi được trong danh sách cập nhật tháng 6 đã vượt 75.000 vị trí, và theo hãng tư vấn Challenger, Gray & Christmas, tháng 5 là tháng có số việc làm công nghệ bị cắt cao nhất trong nhiều năm, với AI là lý do được viện dẫn nhiều nhất.

Đằng sau làn sóng đó là một cuộc dịch chuyển vốn khổng lồ. Bốn tập đoàn Amazon, Microsoft, Alphabet và Meta được dự báo chi khoảng 725 tỷ USD cho đầu tư cơ bản trong năm 2026, tăng tới 77% so với mức khoảng 410 tỷ USD của năm 2025, và phần lớn khoản này chảy vào trung tâm dữ liệu, chip và năng lực AI. Khi các ông lớn vừa siết bảng lương vừa rót hàng trăm tỷ USD vào máy móc, thông điệp gửi tới thị trường lao động rất rõ, đó là mỗi đồng vốn đặt vào hạ tầng AI đang được kỳ vọng thay thế cho một phần chi phí con người.

Mỏ vàng tỷ USD của Việt Nam dựng trên lợi thế nhân công

Trong hơn hai thập niên, gia công phần mềm là một trong những mỏ vàng xuất khẩu ít ồn ào nhưng bền bỉ nhất của Việt Nam. Ngành phần mềm trong nước duy trì tốc độ tăng trưởng trung bình khoảng 10% mỗi năm, với doanh thu xuất khẩu vượt 6,5 tỷ USD, trong đó riêng mảng gia công và phát triển phần mềm đóng góp khoảng 50% đến 60%, chủ yếu từ ba thị trường Nhật Bản, Mỹ và châu Âu. Việt Nam hiện nằm trong nhóm sáu quốc gia dẫn đầu thế giới về dịch vụ gia công phần mềm, với hơn 1.000 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này.

FPT là gương mặt tiêu biểu nhất của mỏ vàng đó. Kết thúc năm 2025, doanh thu mảng dịch vụ công nghệ thông tin tại thị trường nước ngoài của tập đoàn này đạt 35.382 tỷ đồng, tương đương khoảng 1,3 tỷ USD, tăng 14,3% so với năm trước, trong khi doanh thu ký mới của mảng này vượt 40.636 tỷ đồng, tức hơn 1,5 tỷ USD, tăng 23,2%. Nhật Bản tiếp tục là đầu kéo với mức tăng 25,4%. Tham vọng của FPT là đưa doanh thu dịch vụ công nghệ thông tin nước ngoài lên 5 tỷ USD vào năm 2030, một mục tiêu chỉ khả thi nếu nền tảng chi phí và biên lợi nhuận của mảng gia công còn được giữ vững.

AI đang viết lại kinh tế học của gia công

Vấn đề nằm ở chỗ nền tảng ấy đang bị chính AI tấn công từ gốc. Nguyên lý làm nên ngành gia công là chênh lệch chi phí nhân công, khi doanh nghiệp phương Tây đẩy các phần việc lặp lại và dựa trên quy tắc ra thị trường có nhân lực rẻ hơn để tiết kiệm. Theo phân tích của Harvard Business Review công bố tháng 6 năm 2026, AI tạo sinh đang thay đổi đúng phương trình kinh tế đã nuôi dưỡng ngành gia công suốt nhiều thập niên, bởi công nghệ này tự động hóa được phần lớn những tác vụ lặp lại mà trước đây phải thuê người làm. Khi máy làm được phần việc từng là lý do để thuê ngoài, lợi thế nhân công giá rẻ mất dần giá trị.

Sức ép này không còn là dự báo xa. Nhiều báo cáo ngành ghi nhận hiện tượng khách hàng đòi giảm giá ngay giữa hợp đồng, khi sự hiện diện của AI trên thị trường trao thêm đòn bẩy đàm phán cho bên mua và buộc nhà cung cấp hạ giá dịch vụ. Công ty EPAM dự báo tới cuối năm nay khoảng 80% vòng đời phát triển phần mềm sẽ có điểm chạm của AI tạo sinh, giúp năng suất của mỗi lập trình viên có thể tăng tới 75%. Năng suất tăng nghe như tin tốt, nhưng với một ngành bán giờ công theo đầu người, năng suất tăng đồng nghĩa cùng một khối lượng việc cần ít người hơn và bán được ít giờ công hơn, tức doanh thu trên mỗi dự án bị kéo xuống.

FPT, doanh thu vẫn tăng nhưng biên lợi nhuận đã căng

Bức tranh của FPT cho thấy sức ép đang thật sự ngấm vào con số. Trong năm 2024, khối công nghệ của tập đoàn này tăng trưởng trên 20% mỗi quý, nhưng tới quý III năm 2025 tốc độ đã lùi xuống dưới 10% trong hai quý liên tiếp, và tới quý I năm 2026 chỉ nhích quanh mức 11%. Xét theo thị trường trong quý III năm 2025, chỉ Nhật Bản còn giữ mức tăng trên 20%, trong khi Mỹ chỉ tăng 6% và khu vực châu Á Thái Bình Dương thậm chí giảm 15% so với cùng kỳ. Chứng khoán Vietcombank khi đó nhận định rằng FPT khó duy trì biên lợi nhuận và tốc độ tăng trưởng cao như giai đoạn trước, đặc biệt khi lợi thế về chi phí nhân công đang ngày càng thu hẹp, giữa lúc các đối thủ đẩy mạnh dùng AI tạo sinh để hạ giá thầu.

Cần nói cho công bằng rằng đây là sự bào mòn biên lợi nhuận và tốc độ, chứ chưa phải một cú sụp doanh thu. FPT vẫn tăng trưởng, doanh thu ký mới nước ngoài vẫn tăng hơn 23%, và tập đoàn này đang chủ động dịch trọng tâm lên các mảng giá trị cao hơn, khi doanh thu chuyển đổi số từ thị trường nước ngoài trong năm 2025 đạt 16.751 tỷ đồng, tăng 16,8% và tập trung vào những công nghệ như điện toán đám mây, dữ liệu và AI. Nói cách khác, hãng này đang cố leo lên phần cao của chuỗi giá trị nhanh hơn tốc độ mà AI kéo tụt phần gia công truyền thống ở phía dưới.

Bẫy nhân lực, 190.000 chỗ trống không lấp được khoảng cách

Nghịch lý càng rõ khi nhìn vào thị trường lao động trong nước. Theo báo cáo của TopDev, Việt Nam hiện có khoảng 560.000 nhân lực công nghệ thông tin, trong khi nhu cầu có thể lên tới 750.000 vào năm 2026, để lại khoảng cách chừng 190.000 người, con số cũng khớp với dự báo Việt Nam thiếu 150.000 đến 200.000 nhân sự công nghệ mỗi năm mà VnExpress từng dẫn. Thoạt nhìn, đây là dấu hiệu của một thị trường vẫn khát người và tưởng như miễn nhiễm với làn sóng sa thải bên ngoài.

Nhưng chính TopDev chỉ ra rằng nguồn cung đang thiếu lại chủ yếu là lập trình viên mới vào nghề và người chuyển ngành, trong khi doanh nghiệp cần người ở tầng trung và cao cấp, và có tới 53,7% công ty gặp khó khi tìm ứng viên đủ kỹ năng. Đặt cạnh xu hướng AI đang xóa đúng tầng việc lặp lại ở phương Tây, khoảng trống 190.000 người của Việt Nam trở nên nguy hiểm chứ không đáng mừng, bởi thứ thị trường dư ra là tầng lập trình cơ bản, đúng tầng dễ bị AI thay thế nhất, còn thứ thị trường thiếu là tầng giỏi mà máy chưa với tới. Việt Nam không thiếu người biết code, Việt Nam thừa người code cơ bản và thiếu người đủ giỏi để đứng ở phần AI chưa làm được.

Lối ra nằm ở phần cao, không còn đường lùi về giá rẻ

Cũng cần thừa nhận một sắc thái ngược chiều để không thổi phồng nguy cơ. Dữ liệu mới được TechCrunch dẫn cuối tháng 6 năm 2026 cho thấy các vị trí kỹ sư phần mềm lại nằm trong nhóm trụ vững nhất trước AI, trái với lo ngại rằng lập trình sẽ là nghề bị xóa sổ đầu tiên. Điều đó củng cố một cách đọc quan trọng, rằng AI không giết chết kỹ sư giỏi, nó chỉ định giá lại lao động theo mức độ dễ bị tự động hóa, và phần thắng thuộc về nơi nào biết nhúng AI vào quy trình để bán năng lực chứ không bán giờ công.

Với ngành gia công phần mềm Việt Nam, thông điệp từ cả FPT lẫn các báo cáo quốc tế là như nhau, đó là mô hình cạnh tranh bằng nhân công giá rẻ đã tới hạn, và con đường giữ được mỏ vàng tỷ USD không nằm ở việc hạ giá sâu hơn để giành thầu, mà ở việc leo lên phần chuyển đổi số, dữ liệu và AI nơi biên lợi nhuận còn dày. Câu hỏi mở cho cả ngành, và cho hàng trăm nghìn lao động công nghệ đang bước vào nghề, không phải AI có lấy mất việc hay không, mà là ai sẽ kịp trở thành người điều khiển được nó trước khi phần việc cũ bị định giá về gần số không.