Cơ chế đặt hàng báo chí cần thích ứng với môi trường truyền thông số

Ngày 16/4, tại Hà Nội, trong bối cảnh Luật Báo chí (sửa đổi) mới được Quốc hội thông qua với nhiều nội dung quan trọng, Tạp chí Đời sống và Pháp luật đã tổ chức Tọa đàm " Những điểm mới trong Luật Báo chí sửa đổi năm 2025 " nhằm tạo diễn đàn trao đổi, làm rõ những nội dung cốt lõi của Luật cũng như các vấn đề đặt ra trong quá trình triển khai.

Tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Báo chí (sửa đổi) với nhiều nội dung quan trọng. Luật được kỳ vọng tạo hành lang pháp lý thuận lợi để báo chí Việt Nam phát triển trong thời đại số, đồng thời khắc phục những bất cập của luật hiện hành, mở rộng không gian hoạt động trên các nền tảng số và tăng cường trách nhiệm xã hội của báo chí.

Đáng chú ý, Luật cũng đặt ra những nguyên tắc mới về mô hình hoạt động và kinh tế báo chí – "bài toán" đang khiến nhiều cơ quan báo chí trăn trở trong bối cảnh nguồn thu truyền thống suy giảm, trong khi yêu cầu đầu tư cho chuyển đổi số, nâng cao chất lượng nội dung ngày càng lớn.

Cần thay đổi cách "đặt vấn đề" đối với thông tin

Chia sẻ góc nhìn về cơ chế "đặt hàng báo chí" từ thực tiễn triển khai của tỉnh Lào Cai, bà Trần Thị Thu Hiền – Phó Trưởng phòng Thông tin Báo chí - Xuất bản, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai đặt vấn đề, trong một thế giới mà mỗi ngày có hàng triệu thông tin được tạo ra, câu hỏi không còn đơn thuần là "ai đưa tin", mà là "ai quyết định đâu là thông tin có giá trị cho xã hội". Trong bối cảnh đó, nếu Nhà nước vẫn giữ vai trò định hướng thông tin, thì điều quan trọng hơn chính là việc xác định Nhà nước đang "đặt hàng" điều gì cho báo chí.

Theo bà Hiền, cơ chế đặt hàng báo chí không nên được hiểu đơn thuần là một phương thức phân bổ ngân sách, mà thực chất là sự thay đổi căn bản trong tư duy quản trị truyền thông. Trước đây, mô hình phổ biến là giao nhiệm vụ, cấp kinh phí và báo chí thực hiện.

Tuy nhiên, trong bối cảnh truyền thông số phát triển mạnh mẽ, khi báo chí không chỉ cạnh tranh với nhau mà còn phải cạnh tranh với mạng xã hội, nền tảng số và các thuật toán phân phối nội dung, cách tiếp cận này đã bộc lộ nhiều hạn chế.

Chính vì vậy, cơ chế đặt hàng ra đời không phải để thay đổi cách chi tiền, mà là để thay đổi cách Nhà nước "đặt vấn đề" đối với thông tin. Nếu không thay đổi cách đầu tư cho báo chí, thì cũng không thể kỳ vọng báo chí thay đổi để thích ứng với môi trường mới.

Sau hơn 7 năm triển khai, theo bà Hiền, cơ chế này đã tạo ra những chuyển biến rõ nét.

Trước hết là sự minh bạch hóa mối quan hệ giữa Nhà nước và báo chí. Ngân sách không còn là khoản cấp phát, mà trở thành một "hợp đồng trách nhiệm" với các tiêu chí, yêu cầu cụ thể. Báo chí biết rõ mình phải thực hiện những nội dung gì, còn cơ quan quản lý cũng xác định rõ giá trị mà ngân sách đang hướng tới.

Thứ hai, cơ chế đặt hàng đã tạo ra một "điểm tựa tài chính" quan trọng để báo chí thực hiện nhiệm vụ chính trị. Thực tế tại Lào Cai cho thấy, giai đoạn thí điểm 2018–2019, kinh phí đặt hàng khoảng 16 tỷ đồng mỗi năm. Đến giai đoạn 2020–2026, con số này đã tăng hơn 10 lần, đạt trên 162 tỷ đồng. "Không thể có báo chí chất lượng nếu thiếu một nền tảng tài chính ổn định", bà Hiền nhấn mạnh

Theo bà Hiền, quan điểm của tỉnh Lào Cai trong việc tăng kinh phí đặt hàng báo chí hằng nằm không phải là việc tăng chi ngân sách, mà là sự thay đổi trong cách nhìn nhận: thông tin không còn là khoản chi phụ, mà trở thành "hạ tầng mềm" của phát triển. Đầu tư cho báo chí, vì vậy, chính là đầu tư cho năng lực định hướng xã hội, cho sự đồng thuận và ổn định trong phát triển, đặc biệt tại những địa phương có đặc thù như Lào Cai với địa hình phức tạp và nhiều thành phần dân tộc.

Cơ chế này cũng giúp các cơ quan báo chí chủ động hơn trong kế hoạch hoạt động, ổn định nguồn lực, tập trung vào nội dung và phát huy sáng tạo. Qua đó, từng bước phá vỡ vòng luẩn quẩn về thiếu nguồn lực – nội dung kém hấp dẫn – khó tạo nguồn thu – tiếp tục thiếu nguồn lực, vốn tồn tại lâu nay ở nhiều cơ quan báo chí địa phương.

Một chuyển biến quan trọng khác là thúc đẩy tự chủ và đổi mới. Tại Lào Cai, bộ máy báo chí được tinh gọn mạnh mẽ, nhân lực giảm nhưng hiệu quả tăng, sản phẩm truyền thông ngày càng đa dạng, hiện đại. Báo chí không còn thụ động chờ giao nhiệm vụ, mà chủ động sáng tạo để đáp ứng yêu cầu đặt hàng.

Đặc biệt, cơ chế đặt hàng đã góp phần nâng cao vị thế của báo chí địa phương trong không gian số. Báo chí Lào Cai đã có bước tiến rõ rệt trong chuyển đổi số, với những kết quả cụ thể như việc Báo Lào Cai nằm trong nhóm cơ quan báo chí xuất sắc toàn quốc năm 2024, hay hệ thống báo chí tỉnh lọt top 10 về trưởng thành chuyển đổi số năm 2025. Không chỉ phục vụ địa bàn, báo chí địa phương còn từng bước mở rộng ảnh hưởng, tăng cường hợp tác với các cơ quan báo chí trung ương.

Từ "đặt hàng nội dung" đến "đặt hàng ảnh hưởng"

Tuy nhiên, bà Trần Thị Thu Hiền cũng thẳng thắn nhìn nhận rằng, nếu không được cập nhật kịp thời, chính cơ chế đặt hàng có thể trở thành lực cản đối với sự phát triển của báo chí.

Trước hết là vấn đề định mức, đơn giá. Theo bà, nhiều quy định hiện nay vẫn đang "định giá" sản phẩm báo chí theo cách tiếp cận truyền thống, trong khi báo chí đã chuyển sang mô hình đa nền tảng, đa phương tiện. Điều này dẫn đến sự lệch pha giữa thực tiễn sản xuất nội dung và cơ chế tài chính.

Thứ hai là thiếu công cụ đo lường hiệu quả truyền thông. Nếu việc đặt hàng vẫn chủ yếu dựa trên số lượng tin, bài, thì rất khó đánh giá được tác động thực sự của thông tin đối với xã hội. Trong khi đó, trong môi trường số, hiệu quả truyền thông cần được đo bằng mức độ tiếp cận, tương tác, niềm tin và sự thay đổi nhận thức của công chúng.

Thứ ba là cơ chế tài chính chưa theo kịp tốc độ đổi mới công nghệ. Báo chí đang thay đổi từng ngày, nhưng các quy định liên quan đến tài chính, đầu tư, thanh quyết toán vẫn còn chậm được điều chỉnh, làm giảm tính linh hoạt và khả năng thích ứng.

Từ những vấn đề này, đại diện Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai đề xuất một số định hướng nhằm hoàn thiện cơ chế đặt hàng báo chí trong thời gian tới.

Trước hết, cần chuyển từ "đặt hàng nội dung" sang "đặt hàng hiệu quả truyền thông", với các chỉ số đo lường cụ thể (Media KPI). Không chỉ dừng lại ở việc sản xuất bao nhiêu tin, bài, mà cần đánh giá được bao nhiêu người tiếp cận, mức độ tin cậy ra sao và thông tin đó tạo ra tác động gì đối với xã hội.

Bên cạnh đó, cần nghiên cứu xây dựng Quỹ hỗ trợ phát triển báo chí nhằm đầu tư cho các sản phẩm báo chí công ích, chất lượng cao, mang tính dài hạn, trong bối cảnh nguồn thu từ quảng cáo đang có xu hướng suy giảm.

Một hướng đi khác là thúc đẩy đặt hàng liên vùng, qua đó nâng tầm báo chí địa phương. Những vấn đề lớn của đất nước và khu vực, như phát triển vùng Tây Bắc hay Đồng bằng sông Cửu Long, đòi hỏi cách tiếp cận truyền thông quy mô lớn, không thể thực hiện riêng lẻ ở từng địa phương.

Cuối cùng, bà Hiền nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện cơ chế tài chính theo hướng linh hoạt nhưng vẫn bảo đảm vai trò định hướng của Nhà nước. Tự chủ không có nghĩa là buông lỏng, và đổi mới phải đi cùng với giữ vững định hướng chính trị, xã hội.

Từ thực tiễn của Lào Cai, bà Trần Thị Thu Hiền khẳng định: cơ chế đặt hàng báo chí không phải là cách Nhà nước "chi tiền" cho báo chí, mà là cách Nhà nước đầu tư cho giá trị thông tin của xã hội, nguồn lực của niềm tin. Trong kỷ nguyên số, khi thông tin trở thành một nguồn lực chiến lược, mục tiêu cuối cùng của cơ chế này không phải là "mua tin, bài", mà là kiến tạo một hệ sinh thái thông tin lành mạnh, góp phần củng cố niềm tin và thúc đẩy phát triển bền vững.

Nếu được thiết kế đúng, vận hành hiệu quả và có cơ chế đo lường phù hợp, cơ chế đặt hàng báo chí không chỉ là "điểm tựa", mà hoàn toàn có thể trở thành "đòn bẩy" quan trọng, giúp báo chí Việt Nam bứt phá trong giai đoạn phát triển mới.

Mạnh Quốc - Hữu Thắng