Đằng sau mức tăng trưởng 'hai chữ số" của ngành bán lẻ

Tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 5-2026 sáng 3/6, Thủ tướng yêu cầu Bộ Tài chính tiếp tục áp dụng các biện pháp miễn, giảm và gia hạn thuế, phí, lệ phí như thuế VAT, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế thu nhập cá nhân, tiền thuê đất... nhằm "khoan sức dân", hỗ trợ người dân và doanh nghiệp có thêm nguồn lực cho sản xuất, kinh doanh.

Thông điệp này cho thấy sự quan tâm sát sao của Chính phủ đối với khu vực kinh tế tư nhân. Nhưng ở chiều ngược lại, nó cũng phản ánh những khó khăn mà doanh nghiệp và đặc biệt là hàng triệu hộ kinh doanh đang phải đối mặt trong bối cảnh sức mua phục hồi chưa thực sự vững chắc, chi phí đầu vào gia tăng và các quy định thuế mới bắt đầu được áp dụng.

Bán nhiều tiền hơn chưa chắc lời hơn

Theo Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025 do VCCI công bố, hiện cả nước có khoảng 6,1 triệu hộ kinh doanh, tạo việc làm cho khoảng 10 triệu lao động, tương đương với khối công ty tư nhân. Năm 2025, khu vực này đóng góp khoảng 32.840 tỷ đồng ngân sách nhà nước, trong tổng số hơn 484.770 tỷ đồng thu từ khu vực ngoài quốc doanh.

"Hộ kinh doanh không phải là khu vực bên lề mà là một cấu phần rất quan trọng của nền kinh tế tư nhân cũng như toàn bộ nền kinh tế", ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký VCCI nhận định.

Đáng chú ý, khu vực này chủ yếu hoạt động trong lĩnh vực bán lẻ, chiếm tới 90,1% số hộ kinh doanh được khảo sát. Điều đó khiến sức khỏe của hộ kinh doanh gắn chặt với diễn biến của thị trường tiêu dùng trong nước.

Số liệu của Cục Thống kê cho thấy tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng 5 tháng đầu năm đạt 3.185 nghìn tỷ đồng, tăng 11,2% so với cùng kỳ năm trước. Đây là mức tăng trưởng hai chữ số, cho thấy tiêu dùng nội địa tiếp tục là một trong những động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế.

Tuy nhiên, khi loại trừ yếu tố giá, mức tăng thực tế chỉ còn 6,1%, thấp hơn mức 7,2% của cùng kỳ năm 2025. Điều này đồng nghĩa một phần đáng kể doanh thu tăng thêm đến từ việc giá hàng hóa cao hơn, chứ không hoàn toàn do lượng hàng hóa bán ra tăng mạnh.

Đây là điểm đặc biệt quan trọng đối với doanh nghiệp và hộ kinh doanh. Bởi điều họ quan tâm cuối cùng không phải là doanh thu trên sổ sách mà là lợi nhuận thực tế còn lại sau khi trừ chi phí.

Ví dụ, một cửa hàng năm trước bán 100 sản phẩm với giá 100.000 đồng mỗi sản phẩm, doanh thu đạt 10 triệu đồng. Nếu năm nay giá bán tăng 6% lên 106.000 đồng nhưng lượng hàng tiêu thụ vẫn giữ nguyên, doanh thu sẽ tăng lên 10,6 triệu đồng.

Trên giấy tờ, doanh thu tăng 6%. Nhưng phía sau con số đó là giá nhập hàng tăng, chi phí vận chuyển tăng, tiền thuê mặt bằng tăng, điện nước tăng và tiền lương lao động cũng tăng. Nếu tổng chi phí tăng tương ứng hoặc cao hơn tốc độ tăng doanh thu, lợi nhuận thực tế gần như không thay đổi, thậm chí có thể giảm.

Điều này lý giải vì sao mức tăng trưởng bán lẻ 11,2% là tín hiệu tích cực với nền kinh tế, nhưng chưa hẳn đồng nghĩa với việc doanh nghiệp và hộ kinh doanh đang dễ thở hơn. Thực tế, nhiều hộ kinh doanh đang phải "chạy nhanh hơn" chỉ để duy trì mức lợi nhuận như trước đây.

Ngưỡng 1 tỷ đồng và áp lực thuế, phí

Áp lực đối với hộ kinh doanh còn trở nên rõ nét hơn khi đặt trong bối cảnh chính sách thuế hiện hành.

Theo quy định, hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh có doanh thu từ 1 tỷ đồng/năm trở xuống được miễn thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân. Tuy nhiên, khi giá hàng hóa tăng, doanh thu danh nghĩa cũng tăng theo, dù quy mô kinh doanh và sản lượng bán ra không thay đổi.

Một hộ kinh doanh có doanh thu 950 triệu đồng trong năm trước nằm dưới ngưỡng chịu thuế. Nếu giá hàng hóa tăng khoảng 6%, doanh thu năm nay có thể tăng lên khoảng 1,007 tỷ đồng dù lượng hàng bán ra vẫn giữ nguyên.

Khi đó, trên giấy tờ, hộ kinh doanh đã vượt ngưỡng 1 tỷ đồng và bắt đầu phát sinh nghĩa vụ thuế. Nhưng phần tăng thêm hơn 57 triệu đồng doanh thu chủ yếu đến từ yếu tố giá chứ không phải từ việc mở rộng hoạt động hay bán được nhiều hàng hóa hơn. Trong khi đó, các chi phí đầu vào như hàng hóa, vận chuyển, mặt bằng hay nhân công cũng tăng lên tương ứng.

Nói cách khác, khi xuất hiện tình huống doanh thu tăng hơn 6%, nghĩa vụ thuế bắt đầu phát sinh nhưng lợi nhuận thực tế gần như không đổi hoặc thậm chí thấp hơn trước. Đây là lý do nhiều hộ kinh doanh lo ngại khi ngưỡng 1 tỷ đồng hiện được xác định dựa trên doanh thu danh nghĩa thay vì lợi nhuận thực tế.

Nhìn rộng hơn, câu chuyện không chỉ nằm ở chính sách thuế mà còn phản ánh sức khỏe thực sự của khu vực hộ kinh doanh.

Khảo sát của VCCI cho thấy năm 2025 là một năm đầy khó khăn đối với khu vực này. Có tới 81,5% hộ kinh doanh cho biết doanh thu giảm, trong khi 75,4% ghi nhận lượng khách hàng giảm.

Về hiệu quả kinh doanh, 73,7% hộ chỉ "lãi ít", 12,9% hòa vốn, 9,3% lỗ nhẹ và 2,2% lỗ lớn. Chỉ khoảng 1,9% số hộ đạt được mức lợi nhuận như kỳ vọng.

"Phần lớn hộ kinh doanh hiện vẫn duy trì được hoạt động nhưng biên lợi nhuận rất mỏng, dư địa tích lũy để tái đầu tư hoặc chống chịu trước các cú sốc kinh tế còn hạn chế", ông Đậu Anh Tuấn nhận định.

Điều đáng chú ý là đây không phải nhóm kinh tế mang tính bổ trợ đơn thuần. Có tới 55,2% hộ cho biết hoạt động kinh doanh là nguồn thu nhập duy nhất của gia đình, trong khi 41,5% xem đây là nguồn thu chủ yếu.

Vì vậy, khi doanh thu và lượng khách hàng cùng giảm, tác động không chỉ dừng lại ở từng hộ gia đình mà còn ảnh hưởng trực tiếp tới hệ thống bán lẻ, lưu thông hàng hóa và sức sống của nền kinh tế địa phương.

Bên cạnh khó khăn về thị trường, nhiều hộ kinh doanh hiện còn chịu áp lực từ thủ tục hành chính, hóa đơn điện tử, kê khai thuế và các yêu cầu tuân thủ mới. Không ít hộ cho biết việc tiếp cận công nghệ và năng lực quản trị còn hạn chế trong tình hình mới.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu có 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030, bài toán không chỉ nằm ở việc tăng số lượng đăng ký kinh doanh mà còn phải tạo ra động lực kinh tế đủ hấp dẫn để các hộ kinh doanh tự nguyện lớn lên.

Bởi với quy mô khoảng 6,1 triệu hộ kinh doanh hiện nay, chỉ cần một phần trong số đó chuyển đổi thành doanh nghiệp, mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp hoàn toàn có thể đạt được. Nhưng để làm được điều đó, như khuyến nghị của VCCI, điều cần thiết là tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ, đơn giản hóa quy định và thiết kế các chính sách thuế, tín dụng phù hợp với đặc thù của khu vực hộ kinh doanh.

Nếu không, những con số doanh thu tăng trưởng tích cực trên báo cáo có thể vẫn chưa đủ để phản ánh sự cải thiện thực chất trong đời sống của hàng triệu hộ kinh doanh, lực lượng đang tạo việc làm cho khoảng 10 triệu lao động và là một trong những cấu phần quan trọng nhất của khu vực kinh tế tư nhân Việt Nam.

Phan Trang