Doanh nghiệp 1 người: Cơn sốt mới của AI hay chỉ là 'bình mới, rượu cũ'?

AI là co-founder, không chỉ là công cụ

Trong khi nhiều doanh nghiệp mới chỉ bắt đầu thử nghiệm các công cụ AI riêng lẻ, ông Đinh Trần Tuấn Linh, Founder kiêm Giám đốc Công nghệ Unikon, cho biết anh và các đối tác đang thử nghiệm nhiều mô hình tích hợp AI vào hoạt động doanh nghiệp. Trong số đó có một dự án quy mô nhỏ vận hành theo mô hình doanh nghiệp một người.

"Tôi coi AI không phải là công cụ, mà là các co-founder của mình", ông Linh nói.

Quan điểm này xuất hiện trong bối cảnh Chính phủ vừa lần đầu tiên đề cập tới việc thí điểm mô hình doanh nghiệp một người trong Nghị quyết 86 về Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo. Theo ông Linh, đây là một bước đi đúng thời điểm.

"Nghị quyết 86 là một cập nhật đúng thời điểm, chính thức hóa những cá nhân đang hoạt động độc lập thành những thực thể kinh tế minh bạch”, ông Linh nói.

Tuy nhiên, nhà sáng lập Unikon cho rằng việc phổ cập mô hình này không nên được nhìn nhận như một cuộc cách mạng công nghệ phức tạp mà nên bắt đầu từ những nhu cầu rất đời thường.

"Với những người kinh doanh truyền thống như cô bán phở hay chú chủ xưởng mộc, lời khuyên của tôi là đừng coi AI là công nghệ cao siêu. Hãy coi nó là một thực tập sinh siêu cấp hiểu ngôn ngữ loài người.

Giao diện tốt nhất của công nghệ bây giờ chính là ngôn ngữ tự nhiên. Chú thợ mộc không cần học bảng tính phức tạp, chỉ cần chụp ảnh tờ giấy ghi chép vật tư gửi cho AI và yêu cầu tính toán chi phí. Cô bán hàng chỉ cần bấm nút ghi âm đọc số đơn hàng, chi phí vận chuyển để hệ thống tự động tính lãi lỗ và nháp luôn một bài đăng bán hàng cho ngày mai. Hãy bắt đầu từ những tương tác nhỏ và ít rào cản nhất để dần dần giải phóng sức lao động."

Dù vậy, theo ông Linh, với phần lớn lao động phổ thông, việc chuyển đổi sẽ diễn ra chậm hơn nhiều so với kỳ vọng của thị trường. Với những người không chuyên hoặc lao động phổ thông, đừng nên kỳ vọng quá nhiều vào một sự thay đổi diện rộng sớm. Họ chỉ cần tập trung sử dụng AI ở mức độ cơ bản, tức là trang bị năng lực hiểu và sử dụng trí tuệ nhân tạo.

“Tôi cho rằng sẽ mất ít nhất 2 đến 3 năm nữa thì mô hình này mới thực sự xuất hiện, với quy mô nhỏ tại Việt Nam”, ông Linh nói và nhấn mạnh rằng thậm chí, những dự báo về hàng triệu doanh nghiệp một người cũng cần được nhìn nhận lại: "1 triệu doanh nghiệp 1 người là một con số quá lạc quan, cần đánh giá thực sự thận trọng."

"Bình mới, rượu cũ"

Theo ông Linh, về bản chất, mô hình doanh nghiệp một người không phải là điều hoàn toàn mới. Thị trường đã chứng kiến nhiều hình thức làm việc độc lập và bán sản phẩm, dịch vụ cho khách hàng từ khi internet phổ biến tại Việt Nam, từ freelancer (người làm tự do), digital nomad (dân du mục kỹ thuật số), solopreneur (cá nhân tự khởi nghiệp)... cho đến trào lưu doanh nghiệp một người xuất hiện từ cuối năm 2025.

"Bình mới, rượu cũ" là cách ông Linh mô tả xu hướng này. Theo đó, điểm mới nằm ở việc AI giúp một cá nhân có thể đảm nhiệm khối lượng công việc lớn hơn trước rất nhiều, nhưng bản chất của mô hình vẫn là một người tự tìm khách hàng, tự tạo ra sản phẩm hoặc dịch vụ và tự vận hành hoạt động kinh doanh.

"Chưa khi nào định nghĩa này trở thành lực lượng đủ lớn trong nền kinh tế. Ở giai đoạn hiện tại, trào lưu này tập trung chủ yếu vào giới công nghệ và lao động tri thức, những người có mức độ tiếp xúc với AI cao và sớm."

Theo vị chuyên gia công nghệ, có hai rào cản lớn khiến xu hướng này khó bùng nổ trong ngắn hạn. Rào cản đầu tiên nằm ở hạ tầng số.

Cụ thể, hạ tầng của Việt Nam rất khác so với Mỹ, đặc biệt là sự phát triển của các nền tảng số và dịch vụ hỗ trợ. Điều này khiến người làm chủ một mình vẫn phải tự gánh vác nhiều khâu trong hoạt động kinh doanh, thay vì có thể tự động hóa hoặc thuê ngoài như tại các thị trường phát triển.

Rào cản thứ hai đến từ chính hành vi tiêu dùng của khách hàng Việt Nam. Ông cho biết tâm lý người Việt luôn muốn trải nghiệm dịch vụ. Sản phẩm và dịch vụ của doanh nghiệp một người dù có tự động hóa hoàn toàn thì vẫn cần những con người thật để tiếp xúc với khách hàng.

“Tôi chứng kiến nhiều nền tảng tự động (làm web, dữ liệu,...) đều dần trở thành các nền tảng dịch vụ làm web, phân tích dữ liệu. Do đó, kiểu gì bộ máy cũng có xu hướng phình nhân sự khi số lượng khách hàng tăng lên."

Theo ông, điều này khiến mô hình doanh nghiệp một người phù hợp nhất ở giai đoạn khởi đầu hoặc với những lĩnh vực có mức độ số hóa cao, thay vì thay thế hoàn toàn các mô hình doanh nghiệp truyền thống.

Chính sách nên giúp doanh nghiệp tuân thủ "một cách vô hình"

Nếu doanh nghiệp một người thực sự trở thành một xu hướng mới, câu chuyện tiếp theo sẽ là cách quản lý.

Theo ông Linh, không nên cố áp dụng những bộ khung được thiết kế cho doanh nghiệp hàng trăm, hàng nghìn lao động lên một cá nhân vận hành cùng AI.

"Tôi cho rằng nguyên tắc đầu tiên là đừng cố gắng áp đặt một cơ chế quản lý cũ lên một phương thức vận hành hoàn toàn mới. Chúng ta không thể lấy bộ máy quản lý thuế hay kế toán vốn được thiết kế cho các tập đoàn ngàn người để áp lên một cá nhân. Người sáng lập không nên dành 30% thời gian chỉ để đối phó với giấy tờ sổ sách”, anh nói.

Theo đó, chính sách cần hướng tới việc tạo ra môi trường thử nghiệm linh hoạt hơn cho nhóm doanh nghiệp mới này. Cụ thể, cần tạo ra một không gian thử nghiệm thông thoáng, thậm chí là cơ chế dành riêng cho OPC.

Ví dụ như hệ thống thuế nên được tự động hoá giống như cách các nền tảng thu phí dịch vụ, trích lập một tỷ lệ nhỏ và cố định trên doanh thu, loại bỏ hoàn toàn các khâu khai báo phức tạp. Kế toán cũng cần được tối giản hóa tối đa.

Quan trọng hơn, theo ông, Nhà nước có thể đóng vai trò như một nền tảng hạ tầng số thay vì chỉ là cơ quan quản lý. Nhà nước có thể cung cấp các cổng kết nối dữ liệu công như định danh hay hóa đơn điện tử để hệ thống tự động tương tác, giúp doanh nghiệp tuân thủ pháp luật một cách vô hình.

Khi tạo ra được một môi trường thuận lợi như vậy, ông Linh cho rằng Việt Nam hoàn toàn có thể hiện thực hóa mục tiêu hình thành những mô hình kinh doanh đổi mới sáng tạo, tạo ra một tầng lớp kinh tế năng động và bền bỉ và thích nghi nhanh với công nghệ.

“Có thể AI chưa tạo ra ngay lập tức một triệu doanh nghiệp một người như những dự báo lạc quan nhất. Nhưng lần đầu tiên, nhờ AI, một cá nhân đang có cơ hội sở hữu năng lực vận hành tương đương cả một bộ máy nhỏ. Câu hỏi không còn là liệu mô hình này có xuất hiện hay không, mà là Việt Nam sẽ chuẩn bị hạ tầng, kỹ năng và chính sách như thế nào để đón nhận làn sóng đó”, nhà sáng lập Unikon nhấn mạnh.

Phan Trang