Hội Luật gia Việt Nam: Điểm tựa pháp lý tin cậy trên hành trình của người hoàn lương

Không để ai bị bỏ lại phía sau trên hành trình làm lại cuộc đời

Công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật tới người dân luôn được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt trong hoạt động của Hội Luật gia Việt Nam. Với tinh thần nhân văn sâu sắc "không để ai bị bỏ lại phía sau", Hội Luật gia Việt Nam đặc biệt quan tâm tới các nhóm đối tượng yếu thế trong xã hội, trong đó có người mới chấp hành xong án phạt tù, những con người đang đứng trước ranh giới mong manh giữa quá khứ lầm lỗi và cơ hội làm lại cuộc đời.

Tái hòa nhập cộng đồng không chỉ là câu chuyện của riêng một cá nhân sau khi chấp hành xong án phạt tù, mà còn là thước đo cho tính nhân văn, hiệu lực và chiều sâu của pháp luật trong đời sống xã hội. Khi một người từng vấp ngã có thể đứng dậy, làm lại từ đầu trong khuôn khổ pháp luật, điều đó phản ánh sự bao dung, tiến bộ của một xã hội thượng tôn pháp luật.

Bằng những hoạt động tư vấn, phổ biến pháp luật bền bỉ, thực chất và giàu tính đồng hành, Hội Luật gia Việt Nam đã và đang trở thành chỗ dựa pháp lý tin cậy, giúp người từng lầm lỡ hiểu đúng pháp luật, vững tin vào tương lai và từng bước ổn định cuộc sống.

Trở về với cộng đồng sau khi chấp hành xong án phạt tù không đơn thuần là việc khép lại một bản án, mà là bước ngoặt lớn của đời người. Đó là thời điểm họ phải đối diện cùng lúc với nhiều thách thức: Mặc cảm về quá khứ, rào cản tâm lý, định kiến xã hội, khó khăn về việc làm, thu nhập, chỗ ở và đặc biệt là sự thiếu hụt kiến thức pháp luật cần thiết để bắt đầu lại cuộc sống một cách đúng đắn, bền vững.

Những năm qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách nhằm hỗ trợ người chấp hành xong án phạt tù tái hòa nhập cộng đồng. Tuy nhiên, trên thực tế, không phải ai cũng có điều kiện tiếp cận, hiểu đầy đủ và chính xác các quy định pháp luật liên quan đến quyền, nghĩa vụ và các chính sách mà mình được hưởng. Sự thiếu hụt thông tin pháp lý đã khiến không ít người bỏ lỡ cơ hội ổn định cuộc sống, thậm chí vô tình vi phạm nghĩa vụ pháp luật, kéo theo những hệ lụy không đáng có.

Có trường hợp do không nắm rõ quy định về xóa án tích nên không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ báo cáo, cư trú theo quy định, dẫn đến việc thời hạn xóa án tích bị kéo dài. Có người loay hoay không biết bắt đầu từ đâu để làm lại giấy tờ tùy thân, đăng ký thường trú, tiếp cận vốn vay, học nghề, tìm việc làm hay hưởng các chính sách trợ giúp xã hội.

Trong khi đó, các quy định pháp luật liên quan đến người chấp hành xong án phạt tù lại nằm rải rác ở nhiều văn bản khác nhau, không phải lúc nào cũng xác định rõ đối tượng thụ hưởng, khiến họ càng lúng túng, bị động và dễ nản lòng.

Chính trong bối cảnh đó, vai trò của Hội Luật gia Việt Nam ngày càng được khẳng định rõ nét. Dù điều kiện kinh phí còn nhiều khó khăn, song Hội đã chủ động huy động sự hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế như UNDP, Sida (Thụy Điển), Ủy ban Nhân quyền Úc, Tổ chức Bánh mỳ cho Thế giới, cùng sự chung tay của nhiều cá nhân, trong đó có cả những người từng chấp hành án phạt tù nhưng đã tái hòa nhập thành công. Thông qua các dự án được triển khai liên tục qua nhiều giai đoạn, phạm vi hỗ trợ ngày càng mở rộng, phương thức tiếp cận ngày càng đa dạng và đi vào chiều sâu.

Trung tâm Tư vấn pháp luật tái hòa nhập cộng đồng (trực thuộc Hội Luật gia Việt Nam) được giao trực tiếp triển khai các dự án đã trở thành "cầu nối" quan trọng, giúp nhiều địa phương tận dụng hiệu quả các nguồn lực tài trợ để tổ chức các hoạt động tuyên truyền, tư vấn pháp luật cho người chấp hành xong án phạt tù.

Từ năm 2012 đến nay, hàng loạt dự án đã được triển khai tại nhiều địa phương trên phạm vi cả nước, tập trung vào các tỉnh có trại giam lớn, các địa bàn còn nhiều khó khăn về kinh tế – xã hội, nhằm hỗ trợ hiệu quả cho những người sắp và đã chấp hành xong án phạt tù. Qua mỗi giai đoạn triển khai, hàng nghìn lượt người đã được tư vấn pháp luật miễn phí, được giải đáp trực tiếp những vướng mắc sát sườn với đời sống.

Hoạt động tư vấn không chỉ dừng lại ở việc giải thích các quy định pháp luật đơn lẻ, mà còn hướng tới thay đổi nhận thức, tháo gỡ tâm lý mặc cảm, hoang mang; giúp người chấp hành xong án phạt tù hiểu rõ vị trí, trách nhiệm của mình trong xã hội, từ đó chủ động, tự tin tái hòa nhập.

Đặc biệt, các mô hình hỗ trợ người tái hòa nhập cộng đồng đã được nghiên cứu và từng bước triển khai theo hướng thiết thực, bền vững, tiêu biểu là mô hình "một tư vấn viên đồng hành cùng một người hoàn lương". Đây không chỉ là sự hỗ trợ về mặt pháp lý hay thủ tục hành chính, mà còn là sự đồng hành mang tính nhân văn, lâu dài và cá thể hóa. Mô hình này được kỳ vọng sẽ mở ra hướng đi mới, đi vào chiều sâu và nâng cao hiệu quả thực chất của công tác tái hòa nhập cộng đồng.

Thông qua việc gắn kết một tư vấn viên am hiểu pháp luật và đời sống xã hội với từng trường hợp cụ thể, người tái hòa nhập có thêm một điểm tựa tin cậy để được lắng nghe, chia sẻ, tháo gỡ vướng mắc và định hướng rõ ràng từng bước đi. Sự đồng hành ấy giúp họ từng bước vượt qua mặc cảm, ổn định cuộc sống, tìm kiếm việc làm và dần khôi phục niềm tin vào bản thân.

Từ thực tiễn tại địa phương, bà Trần Thị Khánh Hương – Giám đốc Trung tâm Tư vấn pháp luật thuộc Hội Luật gia tỉnh Nghệ An cho biết, trong năm 2025, Trung tâm đã tổ chức 8 buổi tuyên truyền lưu động tại cơ sở, tư vấn cho gần 500 người chấp hành xong án phạt tù. Qua đó, nhiều người đã được tháo gỡ những băn khoăn, vướng mắc pháp lý, củng cố niềm tin khi hiểu rõ quyền lợi, nghĩa vụ của bản thân và từng bước ổn định cuộc sống.

Tại Lai Châu, Hội Luật gia tỉnh đã tổ chức tư vấn cho gần 300 người chấp hành xong án phạt tù. Tại Quảng Trị, các hoạt động tư vấn lưu động cũng được tổ chức với 10 cuộc, thu hút tổng cộng 148 người tái hòa nhập cộng đồng tham dự.

Thông qua các buổi tư vấn, đội ngũ tư vấn viên không chỉ giải đáp pháp luật mà còn lắng nghe, chia sẻ nhiều tâm tư, trăn trở.

Hơn thế nữa, nhiều trường hợp đã được hỗ trợ kết nối học nghề, tìm kiếm việc làm, giúp họ sớm ổn định thu nhập và cuộc sống. Đây chính là động lực để Hội Luật gia các tỉnh, thành tiếp tục xây dựng kế hoạch đưa hoạt động tư vấn pháp luật đến các xã vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, là những địa bàn mà người chấp hành xong án phạt tù còn gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận thông tin pháp luật.

Đồng hành từ trại giam đến ngoài cộng đồng

Luật gia Dương Đình Khuyến – Ủy viên Ban Thường vụ Hội Luật gia Việt Nam, Trưởng ban Tư vấn pháp luật và Trợ giúp pháp lý cho biết, từ năm 2009, các cấp Hội Luật gia Việt Nam đã chủ động phối hợp với Bộ Công an, các trại giam, trại tạm giam tại nhiều tỉnh, thành phố để triển khai hoạt động phổ biến, giáo dục và tư vấn pháp luật cho phạm nhân sắp chấp hành xong án phạt tù và người mới trở về địa phương.

Đây là cách tiếp cận mang tính căn cơ, thể hiện tư duy "đồng hành xuyên suốt", hỗ trợ từ sớm, từ gốc, ngay khi họ còn trong môi trường giam giữ cho đến khi thực sự hòa nhập trở lại đời sống xã hội. Những kết quả tích cực ban đầu đã tạo nền tảng quan trọng để năm 2012, Hội Luật gia Việt Nam và Bộ Công an ký kết Thỏa thuận hợp tác về phổ biến, giáo dục, tư vấn pháp luật cho phạm nhân sắp chấp hành xong án phạt tù và người chấp hành xong án phạt tù.

Tiếp nối tinh thần đó, năm 2024, Chương trình phối hợp số 08 giữa Bộ Công an và Hội Luật gia Việt Nam tiếp tục được ký kết, tạo cơ sở quan trọng để mở rộng quy mô, nâng cao chất lượng các hoạt động hỗ trợ pháp lý, tư vấn kỹ năng sống và xây dựng các mô hình hỗ trợ bền vững cho người chấp hành xong án phạt tù.

Từ thực tiễn triển khai, Hội Luật gia Việt Nam nhận thấy, nhu cầu lớn nhất của phạm nhân sắp mãn hạn tù và người mới ra trại không chỉ là sự động viên tinh thần, mà là những hướng dẫn pháp lý cụ thể, sát với đời sống: Thủ tục đăng ký thường trú, tạm trú; cấp, đổi căn cước công dân; tiếp cận vốn vay tạo việc làm; học nghề; xóa án tích trước thời hạn… Những kiến thức tưởng chừng khô khan ấy lại có ý nghĩa quyết định, giúp họ tháo gỡ những rào cản pháp lý đầu tiên trên con đường làm lại cuộc đời.

Hiện nay, Hội Luật gia Việt Nam đã xây dựng được hệ thống Trung tâm Tư vấn pháp luật và Trợ giúp pháp lý tại tất cả các tỉnh, thành phố, sẵn sàng tư vấn miễn phí cho người chấp hành xong án phạt tù khi trở về địa phương.

Thông qua các hoạt động thiết thực này, nhiều người đã ổn định cuộc sống, tìm được việc làm, tự tin hòa nhập cộng đồng và quan trọng hơn là giảm thiểu nguy cơ tái phạm. Đồng thời, các chương trình, dự án cũng góp phần hỗ trợ hiệu quả cho công tác quản lý, giáo dục, cải tạo phạm nhân của các cơ quan chức năng, đóng góp vào mục tiêu chung là giữ vững an ninh, trật tự, an toàn xã hội.

Đối với Hội Luật gia Việt Nam, tư vấn pháp luật cho người chấp hành xong án phạt tù không chỉ là một hoạt động chuyên môn, mà còn là sự thể hiện rõ nét sứ mệnh xã hội của đội ngũ luật gia trong bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người và lan tỏa tinh thần thượng tôn pháp luật trong đời sống xã hội.

"Khi một người hiểu luật, tin vào pháp luật và được trao cơ hội làm lại, đó không chỉ là sự hồi sinh của một cá nhân, mà còn là sự bình yên cho gia đình họ và cho cả cộng đồng", Luật gia Dương Đình Khuyến chia sẻ.