Mở đường cho “sếu đầu đàn” sải cánh từ Nghị quyết 79 - Bài 1: Nguồn lực hàng triệu tỷ đồng

Trụ cột quan trọng của nền kinh tế

Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, trong bối cảnh này, vai trò doanh nghiệp Nhà nước không chỉ là giữ ổn định mà còn phải thực sự trở thành lực lượng dẫn dắt, khai thác hiệu quả hàng triệu tỷ đồng vốn, tạo sức lan tỏa cho nền kinh tế.

Theo số liệu của Bộ Tài chính tính đến năm 2024, tổng tài sản của 671 DNNN (473 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ và 198 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ) đạt trên 5,6 triệu tỷ đồng, tăng 45% so với năm 2023; vốn chủ sở hữu đạt gần 3 triệu tỷ đồng, tăng 61%; tổng doanh thu đạt gần 3,3 triệu tỷ đồng, tăng 24%, lợi nhuận trước thuế gần 227.500 tỷ đồng, tăng 8% và nộp ngân sách Nhà nước gần 400.000 tỷ đồng, tăng 9%.

Những con số này cho thấy quy mô và tiềm lực của khu vực DNNN là rất lớn. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là: Vì sao với nguồn lực hàng triệu tỷ đồng như vậy, khả năng dẫn dắt và lan tỏa của khu vực này vẫn chưa tương xứng với kỳ vọng trong một số lĩnh vực then chốt của nền kinh tế?

Thực tiễn cho thấy, vấn đề không nằm ở bản thân DNNN, mà chủ yếu xuất phát từ những ràng buộc về thể chế, cơ chế quản lý vốn và phân định trách nhiệm. Trong nhiều trường hợp, quyền tự chủ sản xuất - kinh doanh chưa đi liền với trách nhiệm giải trình rõ ràng; tâm lý e ngại rủi ro, sợ sai khiến không ít nguồn lực lớn bị "đóng băng" hoặc chậm được đưa vào các dự án chiến lược, dài hạn.

Tại hội nghị Thường trực Chính phủ làm việc với DNNN hồi tháng 2/2025, ông Lê Ngọc Sơn - Chủ tịch PVN (khi đó giữ chức Tổng Giám đốc PVN) đã nói rằng, rất cần sự hỗ trợ của Chính phủ, các bộ, ngành để thể chế hóa thành các cơ chế, chính sách cụ thể mà trước hết là sửa đổi ngay trong điều lệ và quy chế tài chính của PVN. Đối với các quy định về phân cấp, chủ trương đầu tư, ông Sơn mong muốn có phân cấp rõ ràng theo số tuyệt đối hoặc theo tỉ lệ trên vốn điều lệ và phân cấp mạnh hơn cho doanh nghiệp.

Còn Tổng Giám đốc EVN Nguyễn Anh Tuấn cũng mong muốn Chính phủ sớm hiện thực hóa, đổi mới và cải cách thể chế pháp luật, có cơ chế chính sách, tạo không gian phát triển mới cho các DNNN.

Nhìn từ thực tế thời gian qua, trong lĩnh vực tìm kiếm, thăm dò, khai thác và chế biến dầu khí, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng quốc gia Việt Nam (PVN) tiếp tục khẳng định vị thế là tập đoàn kinh tế - kỹ thuật hàng đầu, giữ vai trò nòng cốt trong việc bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Doanh nghiệp này xếp thứ 11 tại khu vực Đông Nam Á, nằm trong top 5 doanh nghiệp năng lượng lớn nhất khu vực và dẫn đầu về quy mô trong số các doanh nghiệp tại Việt Nam.

Trong lĩnh vực năng lượng, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) có vai trò rất lớn trong việc đầu tư nguồn, lưới điện, vận hành phân phối và thực hiện vai trò người mua điện quan trọng. Trong năm 2025, EVN đã khởi công và triển khai nhiều dự án nguồn, lưới điện trọng điểm; hoàn thành, đưa vào vận hành các công trình có ý nghĩa chiến lược như Thủy điện Hòa Bình mở rộng, đường dây 500 kV Lào Cai - Vĩnh Yên, cấp điện cho Côn Đảo bằng cáp ngầm xuyên biển.

Riêng lĩnh vực lưới điện, EVN khởi công 215 công trình và hoàn thành đóng điện 260 công trình 110-500 kV, bổ sung cho hệ thống khoảng 27.000 MVA công suất trạm và 3.900 km đường dây.

Những con số này không chỉ phản ánh quy mô đầu tư, mà còn cho thấy vai trò chủ lực của EVN trong phát triển hạ tầng năng lượng - nền tảng vật chất cốt lõi cho tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch năng lượng. EVN đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc cung ứng điện phục vụ mục tiêu tăng trưởng 8% và 2 con số trong giai đoạn tới.

Trong khi đó, Tổng Công ty Lương thực Miền Nam (Vinafood II) và Tổng Công ty Lương thực Miền Bắc (Vinafood I) giữ vai trò chủ lực trong xuất khẩu gạo, đóng góp tích cực vào bảo đảm an ninh lương thực quốc gia, ổn định giá thị trường nội địa và xuất khẩu. Các doanh nghiệp cũng làm tốt vai trò "cánh tay nối dài" của Chính phủ trong điều tiết cung cầu, hỗ trợ nông dân tiêu thụ lúa gạo đúng thời điểm, đảm bảo lợi ích hài hòa giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị…

Nguồn lực lớn nhưng hiệu quả chưa tương xứng

Trong khi nhiều DNNN làm ăn có lãi, doanh thu lớn, là trụ cột trong các ngành, lĩnh vực then chốt của quốc gia thì vẫn còn nhiều doanh nghiệp đang gặp khó khăn về quản trị, thua lỗ trong kinh doanh, chưa xác định rõ mô hình phát triển và chưa hoàn tất cổ phần hóa. Điều này cho thấy hiệu quả sử dụng nguồn lực chưa đồng đều trong khối DNNN.

Theo Bộ Tài chính, năm 2025 Bộ đã phối hợp với các cơ quan đại diện chủ sở hữu, kịp thời tham mưu, báo cáo xử lý các vấn đề khó khăn, vướng mắc về tài chính đối với DNNN như Đề án tái cơ cấu Vietnam Airlines, Đề án xử lý các vấn đề tài chính của SBIC…; phối hợp xử lý các vướng mắc, tồn tại tài chính liên quan đến hoạt động sản xuất kinh doanh, đầu tư, tái cơ cấu các doanh nghiệp.

Về kết quả tái cơ cấu, số thu từ cổ phần hóa và thoái vốn lũy kế 10 tháng đầu năm 2025 đạt 1.411 tỷ đồng, cải thiện đáng kể so với giai đoạn 2021-2024 (654,8 tỷ đồng).

Song, bà Nguyễn Thị Thủy - Phó Cục trưởng Cục Phát triển DNNN (Bộ Tài chính) cho biết, DNNN vẫn đối mặt nhiều hạn chế, vai trò dẫn dắt, lan tỏa và hình thành chuỗi giá trị còn mờ nhạt. Phần lớn doanh nghiệp vận hành theo mô hình khép kín, chỉ một số tập đoàn lớn tham gia các lĩnh vực công nghệ lõi, năng lượng mới, năng lượng sạch.

Ngoài ra, nguồn lực vốn, tài sản của nhiều DNNN chưa được khơi thông. Cơ chế phân cấp đầu tư nghiêm ngặt, thủ tục phức tạp, việc đầu tư trở lại của Nhà nước chậm khiến DNNN khó triển khai dự án mới, năng lực cạnh tranh hạn chế. Quy trình ra quyết định còn rườm rà, làm giảm tính chủ động, bỏ lỡ cơ hội đầu tư; hoạt động liên kết, hội nhập chuỗi giá trị trong và ngoài nước còn yếu...

Bà Thủy nhìn nhận hiệu quả hoạt động của một số DNNN chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ; vẫn còn doanh nghiệp thua lỗ kéo dài, mất an toàn tài chính. Bên cạnh đó, việc đổi mới quản trị, chuyển đổi số còn chậm…

Thay đổi cách nhìn nhận về vị thế "chủ đạo" của DNNN

Trước bối cảnh đó, Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị yêu cầu tiếp tục cơ cấu lại vốn Nhà nước tại doanh nghiệp và đổi mới, sắp xếp DNNN. Tập trung cơ cấu lại DNNN một cách thực chất, hiệu quả, giảm đầu mối, tăng quy mô; khuyến khích các tập đoàn, tổng công ty đầu tư ra nước ngoài trong các lĩnh vực doanh nghiệp có lợi thế so sánh, nhu cầu thị trường lớn, có khả năng tiếp cận công nghệ mới. Có chính sách khuyến khích phát triển DNNN quy mô lớn thông qua tăng vốn điều lệ.

Trao đổi với Người Đưa Tin, TS. Võ Trí Thành - nguyên Phó Viện trưởng Viện nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, Viện trưởng Viện nghiên cứu Chiến lược thương hiệu và cạnh tranh - đánh giá, việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 79 đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển DNNN từ vai trò "giữ nhịp ổn định" sang trở thành lực lượng dẫn dắt tăng trưởng và hội nhập.

Một điểm nhấn quan trọng là sự thay đổi trong cách tiếp cận về DNNN. Thay vì đầu tư dàn trải, Nghị quyết xác định DNNN sẽ tập trung vào các lĩnh vực chiến lược và then chốt.

"Hướng đi này hoàn toàn phù hợp với xu thế quốc tế hiện nay, giúp quốc gia tăng cường năng lực tự chủ, khả năng chống chịu trước các biến động và bảo đảm chủ quyền về công nghệ cũng như đổi mới sáng tạo", ông Thành nói và cho rằng, đã đến lúc thay đổi cách nhìn nhận về vị thế "chủ đạo" của DNNN.

"Đó không còn là câu chuyện về con số tuyệt đối trong tổng sản phẩm quốc nội, mà là câu chuyện về sức ảnh hưởng và giá trị dẫn dắt", ông nói thêm.

Trước hết, sự chủ đạo thể hiện ở khát vọng vươn mình, nơi DNNN không chỉ dừng lại ở việc gia công mà phải làm chủ công nghệ, xác lập vị thế quốc tế bằng chính năng lực sáng tạo của mình. Tiếp đó, giá trị của DNNN còn nằm ở "phản ứng lan tỏa" - đóng vai trò là bệ đỡ và cầu nối giúp các doanh nghiệp tư nhân cùng lớn mạnh trong một hệ sinh thái cộng sinh, thay vì triệt tiêu lẫn nhau.

"Cuối cùng, mọi nỗ lực dẫn dắt sẽ trở nên vô nghĩa nếu thiếu đi môi trường cạnh tranh sòng phẳng. DNNN phải tự khẳng định mình thông qua hiệu quả kinh doanh và sự minh bạch trước những yêu cầu khắt khe của thị trường. Đó mới chính là chân dung của DNNN theo đúng tinh thần đổi mới của Nghị quyết 79", TS. Võ Trí Thành nhìn nhận.

DNNN phải tự khẳng định mình thông qua hiệu quả kinh doanh và sự minh bạch trước những yêu cầu khắt khe của thị trường. Đó mới chính là chân dung của DNNN theo đúng tinh thần đổi mới của Nghị quyết 79.

TS. Võ Trí Thành

Dù vậy, TS. Võ Trí Thành cho rằng, để định vị giá trị trên thị trường quốc tế, hành trình vươn lên của DNNN phải là một quá trình bền bỉ, dài hạn, gắn với chuẩn mực quản trị hiện đại, hiệu quả kinh doanh thực chất và khả năng cạnh tranh toàn cầu. Những yếu tố đó quan trọng hơn nhiều so với việc đạt được một vị trí cụ thể trên bảng xếp hạng.

Sự lớn mạnh phải diễn ra một cách toàn diện, từ trình độ công nghệ, mô hình quản trị, năng lực điều hành đến xây dựng thương hiệu và nâng cao chất lượng sản phẩm. Theo ông, trước mắt, các tập đoàn và DNNN cần chuyển mạnh từ tư duy khai thác lợi thế sẵn có sang tư duy tạo lập lợi thế công nghệ. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, đầu tư cho nghiên cứu và phát triển không còn là một lựa chọn mang tính bổ trợ mà trở thành điều kiện sống còn.

"Nghị quyết 79 chính là nền tảng quan trọng giúp khu vực DNNN, đặc biệt là các tập đoàn và tổng công ty quy mô lớn đang hoạt động hiệu quả, bứt phá và thật sự trở thành " sếu đầu đàn" vươn tầm toàn cầu, dẫn dắt tăng trưởng", TS. Võ Trí Thành chia sẻ.

(Còn nữa)

Nguyễn Thu Huyền