Nguyên Bộ trưởng KH-CN Nguyễn Mạnh Hùng lý giải lý do Việt Nam có nhiều doanh nghiệp khởi nghiệp thành công, nhưng lại ít doanh nghiệp thực sự lớn

Đây là diễn đàn thường kỳ dành riêng cho cộng đồng CEO Việt Nam, được xây dựng với định hướng là nơi chuyển hóa những bài toán quản trị từ thực tiễn của doanh nghiệp thành tri thức có giá trị ứng dụng. 

Mỗi kỳ diễn đàn kết nối 3 nguồn tri thức: thực tiễn (từ những CEO đang trực tiếp điều hành doanh nghiệp), kinh nghiệm (từ các nhà lãnh đạo đi trước đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển tổ chức) và học thuật (từ các chuyên gia nghiên cứu về lãnh đạo, quản trị và quản lý). Đại diện ba nguồn tri thức cùng đối thoại, phản biện để tìm lời giải và cách tiếp cận phù hợp với bối cảnh doanh nghiệp Việt Nam.

Với chủ đề "CEO và bài toán: Quản trị tăng trưởng nhanh", chương trình tập trung thảo luận các thách thức mà nhiều doanh nghiệp đang gặp phải khi quy mô phát triển nhanh hơn năng lực quản trị, từ chiến lược tăng trưởng, phát triển con người và tổ chức đến xây dựng quy trình, hệ thống vận hành và khả năng thích ứng trước những biến động của công nghệ và thị trường. 

Vì sao Việt Nam có rất nhiều doanh nghiệp khởi nghiệp thành công, nhưng lại có rất ít doanh nghiệp thực sự lớn?

Phát biểu khai mạc chương trình, Chủ tịch Viện Lãnh đạo, Quản trị và Quản lý Việt Nam (VLGM) thuộc Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông (PTIT), Nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học Công nghệ, ông Nguyễn Mạnh Hùng bày tỏ trăn trở: "Vì sao Việt Nam có rất nhiều doanh nghiệp khởi nghiệp thành công, nhưng lại có rất ít doanh nghiệp thực sự lớn?".

Dù có hàng trăm nghìn doanh nghiệp nhỏ, hàng chục nghìn doanh nghiệp vừa, số lượng doanh nghiệp có doanh thu trên 1.000 tỷ đồng của Việt Nam hiện vẫn còn ít, và số doanh nghiệp từ 10.000 tỷ đồng trở lên lại càng hiếm hơn.

Ông chỉ ra thực tế đáng buồn là nhiều doanh nghiệp không thất bại khi còn nhỏ, mà bắt đầu gặp khó khăn đúng vào giai đoạn tăng trưởng nhanh nhất. Từ 100 tỷ lên 1.000 tỷ, từ 1.000 tỷ lên 10.000 tỷ là những giai đoạn mà doanh nghiệp phải bứt phá, nhưng cũng là giai đoạn dễ 'vỡ' nhất.

"Có doanh nghiệp vỡ vì thiếu tiền. Có doanh nghiệp vỡ vì mất khách hàng. Nhưng theo quan sát của tôi, phần lớn doanh nghiệp không vỡ vì thị trường mà "vỡ từ bên trong", Nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ chỉ ra.

Ông Hùng lý giải, khi doanh nghiệp còn nhỏ, lãnh đạo doanh nghiệp hầu hết có thể tự quyết mọi việc. Nhưng khi quy mô doanh nghiệp mở rộng hơn, tăng gấp năm, gấp mười lần, cách quản trị cũ sẽ không còn đem lại hiệu quả.

"Nếu người sáng lập vẫn ra quyết định như trước, tổ chức vẫn vận hành như trước, hệ thống vẫn đơn giản như trước, trong khi độ phức tạp của doanh nghiệp đã tăng lên nhiều lần. Đó là lúc những 'vết nứt' bắt đầu xuất hiện: thiếu cán bộ quản lý, thiếu hệ thống, thiếu quy trình, thiếu kiểm soát rủi ro, thiếu năng lực thực thi và đôi khi thiếu cả một chiến lược đúng", ông Nguyễn Mạnh Hùng phân tích.

Hệ quả, nhiều doanh nghiệp có doanh thu có thể tăng rất nhanh nhưng lợi nhuận không tăng. Doanh thu tăng nhưng dòng tiền lại âm. Thị trường mở rộng nhưng văn hóa doanh nghiệp bị phá vỡ. Doanh nghiệp mở thêm chi nhánh nhưng chất lượng dịch vụ đi xuống. Nhân sự tăng nhưng năng suất lao động lại giảm.

Thậm chí, có những doanh nghiệp tăng trưởng rất nhanh, nhưng chỉ một sai phạm liên quan đến pháp luật, thuế, môi trường, lao động hay quản trị cũng có thể khiến thành quả nhiều năm bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

"Những biểu hiện đó cho thấy một sự thật quan trọng: doanh nghiệp không chỉ cần tăng trưởng nhanh, doanh nghiệp phải có năng lực tăng trưởng nhanh. Đó là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau", Nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học Công nghệ nhận đinh

Cụ thể, tăng trưởng nhanh có thể đến từ một sản phẩm tốt, một thị trường thuận lợi hay một cơ hội lớn. Nhưng năng lực tăng trưởng nhanh là khả năng để doanh nghiệp tăng quy mô gấp nhiều lần mà vẫn vận hành tốt.

Nếu ví doanh nghiệp như một con người, ông Hùng cho rằng doanh thu có thể được xem như chiều cao, còn hệ thống quản trị chính là bộ xương. Một người cao lên rất nhanh nhưng bộ xương không đủ khỏe thì không thể đứng vững. Doanh nghiệp cũng vậy, tăng trưởng càng nhanh thì hệ thống càng phải mạnh.

"Điều đáng tiếc là rất nhiều CEO hiện nay dành phần lớn thời gian để phát triển thị trường, bán hàng, huy động vốn, phát triển sản phẩm... Nhưng lại dành quá ít thời gian để xây dựng chính doanh nghiệp của mình", ông Hùng bày tỏ.

Nói cách khác, nhiều doanh nghiệp đang xây thị trường nhanh hơn xây tổ chức. Đó có thể là nguyên nhân sâu xa khiến một số doanh nghiệp tăng trưởng rất nhanh rồi dừng lại.

Di sản lớn nhất của một lãnh đạo

Khi doanh nghiệp bước vào giai đoạn tăng trưởng nhanh, CEO không còn chỉ là người điều hành, CEO phải trở thành người kiến tạo năng lực tăng trưởng. Muốn vậy, theo ông Hùng, có ít nhất năm năng lực mà CEO cần phải xây dựng.

Thứ nhất là chiến lược đúng. Không phải làm nhiều hơn, mà phải chọn đúng việc để làm. Trong thời đại thay đổi rất nhanh, chiến lược không còn là bản kế hoạch treo trên tường. Chiến lược phải được cập nhật liên tục từ thị trường và được kiểm chứng bằng kết quả thực tế.

Thứ hai là xây dựng hệ thống. Một doanh nghiệp không thể lớn nếu mọi việc đều phải hỏi CEO. Hệ thống phải giúp doanh nghiệp vận hành ngay cả khi CEO không có mặt. Đó là hệ thống tổ chức, quy trình, dữ liệu, công nghệ, quản trị rủi ro và ra quyết định. Không có hệ thống thì tăng trưởng chỉ là mở rộng sự hỗn loạn.

Thứ ba là xây dựng đội ngũ lãnh đạo kế cận. Nhiều doanh nghiệp không thiếu nhân viên, họ thiếu người quản lý, thiếu người dẫn dắt, thiếu người có thể thay CEO giải quyết vấn đề. Tăng trưởng của doanh nghiệp cuối cùng sẽ luôn bị giới hạn bởi số lượng và chất lượng của đội ngũ lãnh đạo. Muốn doanh nghiệp lớn hơn, trước hết phải làm cho đội ngũ lãnh đạo lớn lên.

"Một tổ chức không thể tăng trưởng nhanh nếu mọi người đều sợ thay đổi. Không thể đổi mới nếu ai cũng sợ sai. Không thể trao quyền nếu cán bộ không có trách nhiệm. Không thể phát triển con người nếu chỉ chăm chăm kiểm soát công việc", ông Hùng cho hay.

Thứ tư là quản trị rủi ro và tuân thủ. Quy mô càng lớn thì yêu cầu tuân thủ càng cao. Không chỉ tuân thủ pháp luật, mà còn phải tuân thủ chuẩn mực quản trị, chuẩn mực quốc tế, chuẩn ESG, chuẩn dữ liệu, chuẩn an toàn thông tin.

Một sai phạm nhỏ có thể làm mất niềm tin của khách hàng, nhà đầu tư và đối tác. Trong thời đại số, uy tín có thể xây dựng trong nhiều năm nhưng mất chỉ trong một ngày.

Và cuối cùng là xây dựng văn hóa tăng trưởng. Một tổ chức không thể tăng trưởng nhanh nếu mọi người đều sợ thay đổi. Không thể đổi mới nếu ai cũng sợ sai. Không thể trao quyền nếu cán bộ không có trách nhiệm. Không thể phát triển con người nếu chỉ chăm chăm kiểm soát công việc.

"Vai trò lớn nhất của một CEO không phải là tạo ra doanh thu, cũng không phải là tối đa hóa lợi nhuận trong từng năm. Vai trò lớn nhất của CEO là xây dựng một tổ chức có thể tăng trưởng liên tục qua nhiều thế hệ, và 'đó mới là di sản lớn nhất của người lãnh đạo', Nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh.

Hoàng Nguyễn