Phát hiện mỏ khoáng sản ở độ sâu gần 6.000m dưới đại dương: Mất hàng triệu năm để hình thành, chứa niken, đồng và coban nhưng thế giới vẫn chưa dám khai thác

Những "củ khoai tây" nằm dưới đáy Thái Bình Dương

Ở độ sâu gần 6.000m dưới đáy Thái Bình Dương, các phương tiện lặn không người lái ghi nhận những vùng rộng lớn phủ kín các khối đá màu sẫm có hình dáng giống củ khoai tây. Thực chất, đây là các khối đa kim loại (polymetallic nodules) - cấu tạo tự nhiên chứa mangan, sắt, niken, đồng và coban.

Theo Chương trình Thám hiểm Đại dương của Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA Ocean Exploration), những khối khoáng sản này phân bố chủ yếu trên các đồng bằng biển sâu tương đối bằng phẳng. Ở nhiều khu vực, mật độ dày đặc đến mức gần như che phủ toàn bộ lớp trầm tích dưới đáy biển.

Bên ngoài có hình dạng tròn, dẹt hoặc bất quy tắc, nhưng bên trong mỗi khối đều gồm nhiều lớp khoáng chất xếp chồng lên nhau. Quá trình hình thành bắt đầu từ một lõi nhỏ, có thể là mảnh đá hoặc vật liệu do sinh vật biển tạo ra, sau đó các khoáng chất trong nước biển và trầm tích dần lắng đọng xung quanh.

Không giống các mỏ khoáng sản trên đất liền, các khối đa kim loại phát triển với tốc độ cực kỳ chậm.

Các kim loại hòa tan trong nước biển và trong lớp trầm tích liên tục kết tủa lên lõi ban đầu, tạo thành từng lớp rất mỏng trong suốt hàng triệu năm. Khi cắt đôi một khối đa kim loại, có thể quan sát các lớp đồng tâm tương tự vòng sinh trưởng của thân cây, nhưng thời gian hình thành kéo dài hơn rất nhiều.

Chính tốc độ hình thành đặc biệt chậm khiến giới khoa học lo ngại rằng, nếu một khu vực bị khai thác, các khối khoáng sản mới gần như không thể tái tạo trong khoảng thời gian ngắn.

Nguồn khoáng sản chiến lược cho nhiều ngành công nghiệp

Điểm khiến các khối đa kim loại trở thành mục tiêu của ngành khai khoáng nằm ở thành phần kim loại quý hiếm.

Nhu cầu ngày càng tăng đối với các kim loại này khiến đáy Thái Bình Dương được xem là nguồn tài nguyên tiềm năng phục vụ các ngành năng lượng, công nghệ, giao thông và sản xuất thiết bị.

Niken và coban là nguyên liệu quan trọng trong sản xuất một số loại pin. Đồng được chúng cũng được sử dụng cho cáp điện, động cơ và hệ thống truyền tải điện. Còn mangan là nguyên liệu của nhiều loại hợp kim và quy trình luyện kim.

Tuy nhiên, giới chuyên môn cho rằng việc đánh giá hiệu quả khai thác không chỉ dừng ở quy mô trữ lượng. Các yếu tố như tác động môi trường, tiêu hao năng lượng, công nghệ khai thác và khả năng giám sát hoạt động ở độ sâu hàng nghìn mét cũng cần được cân nhắc.

Khai thác có thể phá hủy hệ sinh thái hình thành qua hàng triệu năm

Các dự án khai thác biển sâu hiện tính đến phương án sử dụng những phương tiện thu gom cỡ lớn hoạt động trực tiếp trên đáy đại dương. Những thiết bị này sẽ thu gom các khối đa kim loại rồi vận chuyển lên mặt nước thông qua hệ thống đường ống dài gần 6.000m.

Quá trình này có thể nén chặt lớp đáy biển, cuốn lớp trầm tích bề mặt và tạo ra các đám mây bụi trầm tích lan rộng xung quanh khu vực khai thác. Không chỉ các khối khoáng sản bị lấy đi, nhiều sinh vật sống trong hoặc trên lớp trầm tích như san hô, bọt biển và các loài động vật đáy biển cũng có nguy cơ mất nơi sinh sống.

Tại các đồng bằng biển sâu, lớp trầm tích rất mềm và gần như không có bề mặt cứng. Vì vậy, các khối đa kim loại đóng vai trò như nền móng tự nhiên để nhiều loài sinh vật bám vào phát triển.

Một khi các khối này bị thu gom, không chỉ nguồn khoáng sản biến mất mà cả môi trường sống của các sinh vật biển sâu cũng bị xóa bỏ. Trong khi đó, quá trình hình thành tự nhiên phải mất hàng triệu năm nên gần như không thể phục hồi.

Theo NOAA, hiểu biết của con người về hệ sinh thái biển sâu hiện vẫn rất hạn chế. Nhiều mối liên hệ giữa sinh vật, lớp trầm tích và các khối đa kim loại chưa được làm rõ, khiến việc dự báo đầy đủ tác động của khai thác quy mô lớn vẫn là thách thức.

Theo Cơ quan Quản lý Đáy biển Quốc tế (ISA), tính đến ngày 8/6/2026, chưa có dự án khai thác thương mại nào đối với các khối đa kim loại được cơ quan này phê duyệt.

Hiện mới chỉ tồn tại các hợp đồng thăm dò nhằm khảo sát đáy biển và đánh giá tiềm năng tài nguyên, chưa phải hoạt động khai thác thương mại.

Khung pháp lý quốc tế liên quan đến khai thác khoáng sản biển sâu vẫn đang được hoàn thiện, tập trung vào các vấn đề giám sát, bảo vệ môi trường và trách nhiệm bồi thường thiệt hại.

Điều đó đồng nghĩa với việc, dù sở hữu nguồn kim loại chiến lược có giá trị lớn, các mỏ đa kim loại dưới đáy Thái Bình Dương vẫn chưa thể đưa vào khai thác thương mại do những lo ngại về tác động đối với hệ sinh thái hình thành qua hàng triệu năm.

Các khối đa kim loại vì thế không chỉ là nguồn tài nguyên quý giá phục vụ quá trình chuyển đổi năng lượng và công nghiệp hiện đại, mà còn là một phần không thể tách rời của hệ sinh thái biển sâu. Bài toán giữa nhu cầu tiếp cận các kim loại chiến lược và bảo tồn môi trường dưới đáy đại dương vẫn chưa có lời giải cuối cùng.

Đức Minh