Phát hiện một quốc gia đang xẻ núi xây siêu đập cao 335 m, vượt xa đập Tam Hiệp - có 6 tổ máy công suất tương đương 3 nhà máy điện hạt nhân, hồ chứa 13,3 tỷ m2 nước

Giữa một thung lũng hẹp bao quanh bởi núi ở Tajikistan, hàng loạt xe tải đang liên tục vận chuyển đá để xây dựng đập Rogun trên sông Vakhsh. Khi hoàn thành, công trình dự kiến cao 335 m, trở thành đập cao nhất thế giới, vượt xa đập Tam Hiệp (Trung Quốc) với độ cao 185m.

Đến cuối năm 2025, đập đã đạt độ cao khoảng 151 m. Tiến độ toàn bộ dự án vào thời điểm này đạt gần 60%, trong khi phần hợp đồng xây dựng đập chính hoàn thành khoảng 46%. Sự khác biệt đến từ việc dự án bao gồm nhiều hạng mục, từ đập, đường hầm, nhà máy điện, đường dây truyền tải đến đường sá và các công trình bảo đảm an toàn.

Rogun được thiết kế chủ yếu theo dạng đập đá đầm nén, với lõi trung tâm có khả năng chống thấm. Khi hoàn thành, đỉnh đập sẽ nằm ở độ cao khoảng 1.300 m so với mực nước biển. Công trình được xây dựng trong một hẻm núi hẹp, nơi địa hình cho phép hình thành một hồ chứa lớn phía sau đập.

Nhà máy thủy điện Rogun sẽ được trang bị 6 tổ máy, mỗi tổ có công suất 630 MW, đưa tổng công suất lên 3.780 MW, tương đương công suất của 3 nhà máy điện hạt nhân. Các tổ máy được đặt trong những không gian đào sâu bên trong núi. Nước từ hồ chứa sẽ được dẫn qua hệ thống phát điện để làm quay tua-bin trước khi trở lại sông Vakhsh.

Điểm đáng chú ý là Rogun đã bắt đầu phát điện trước khi toàn bộ công trình hoàn thành. Hai tổ máy tạm thời lần lượt đi vào hoạt động trong năm 2018 và 2019. Đến cuối năm 2025, hai tổ máy này đã sản xuất khoảng 9,9 tỷ kWh điện. Các thiết bị tạm thời sẽ tiếp tục được hiện đại hóa để phù hợp với cấu hình cuối cùng của nhà máy.

Phía sau đập sẽ hình thành hồ chứa có tổng dung tích khoảng 13,3 tỷ m³ nước, diện tích mặt hồ dự kiến khoảng 170 km² và chiều dài khoảng 70 km dọc thung lũng Vakhsh. Quá trình tích nước sẽ diễn ra trong nhiều năm và mực nước được dự kiến đạt mức tối đa vào khoảng năm 2038.

Khi hoàn thành, Rogun được kỳ vọng sản xuất trung bình khoảng 14,4 tỷ kWh điện mỗi năm, tương đương khoảng 60% sản lượng điện hiện tại của Tajikistan. Nhà máy sẽ phối hợp với các công trình thủy điện hiện hữu trên sông Vakhsh, trong đó có nhà máy Nurek nằm ở hạ nguồn.

Nguồn điện bổ sung được kỳ vọng giúp Tajikistan cải thiện khả năng cung cấp điện ổn định cho khoảng 10 triệu người. Quốc gia này phụ thuộc lớn vào thủy điện, trong khi sản lượng có thể biến động theo mùa. Vào mùa đông, nguồn nước giảm trong lúc nhu cầu sử dụng điện tăng cao.

Một phần sản lượng điện của Rogun cũng có thể được xuất khẩu sang các nước láng giềng. Kazakhstan và Uzbekistan được Ngân hàng Thế giới xác định là những thị trường chính có thể tiếp nhận nguồn điện từ dự án. Một số tài liệu trước đây ước tính tỷ lệ điện xuất khẩu có thể lên tới khoảng 70% trong một số giai đoạn và kịch bản nhất định.

Quy mô của Rogun đồng thời kéo theo một chương trình xây dựng và tái định cư lớn. Theo Ngân hàng Thế giới, dự án dự kiến tạo hơn 30.000 việc làm trực tiếp và gián tiếp, trải rộng từ xây dựng, vận tải, cung ứng vật liệu đến các dịch vụ liên quan. Công trình cũng cần đội ngũ kỹ sư, chuyên gia địa chất, vận hành máy móc hạng nặng, thợ điện và công nhân xây dựng.

Rogun cũng là một dự án có quy mô tài chính rất lớn. Năm 2024, Ngân hàng Thế giới ước tính cần thêm khoảng 6,29 tỷ USD để hoàn thành nhà máy. Nguồn vốn dự kiến đến từ ngân sách Tajikistan, doanh thu bán điện cùng sự tham gia của các tổ chức tài chính quốc tế.

Ngân hàng Thế giới đã phê duyệt chương trình hỗ trợ tổng trị giá 650 triệu USD cho dự án. Tháng 6/2026, tổ chức này tiếp tục phê duyệt khoản tài trợ 300 triệu USD, phục vụ các hạng mục xây dựng dân dụng, thiết bị phát điện, an toàn công trình và hỗ trợ các gia đình bị ảnh hưởng.

Bên cạnh đó, nhiều tổ chức tài chính quốc tế khác cũng tham gia hoặc bày tỏ quan tâm đến việc tài trợ cho Rogun, trong đó có Ngân hàng Phát triển châu Á, Ngân hàng Đầu tư Hạ tầng châu Á, Ngân hàng Đầu tư châu Âu và Ngân hàng Phát triển Hồi giáo. AIIB năm 2024 đã phê duyệt chương trình tài trợ có tổng quy mô lên tới 500 triệu USD, với giai đoạn ban đầu trị giá 270 triệu USD.

Để xây dựng đập giữa lòng sông, các kỹ sư phải chuyển hướng dòng Vakhsh qua những đường hầm lớn đào xuyên núi. Một con đập nhỏ hơn được xây dựng trước công trình chính nhằm hỗ trợ kiểm soát dòng nước và tạo điều kiện cho việc thi công.

Hệ thống an toàn của Rogun cũng bao gồm các công trình tràn nước trên bề mặt và nhiều đường hầm xả lũ ở các cao độ khác nhau. Những hạng mục này có nhiệm vụ dẫn nước ra ngoài trong trường hợp lưu lượng tăng mạnh, qua đó bảo vệ đập và các công trình liên quan. Dự án đồng thời có các nhóm chuyên gia độc lập giám sát an toàn, môi trường và những tác động xã hội trong quá trình xây dựng.

Đức Minh