Sự ra đời của chỉ số GDP: Từ giải pháp tình thế đến ngôn ngữ chung của kinh tế toàn cầu

GDP là gì?

GDP (Gross Domestic Product - Tổng sản phẩm quốc nội) là tổng giá trị bằng tiền của toàn bộ hàng hóa và dịch vụ cuối cùng được sản xuất ra trong phạm vi lãnh thổ của một quốc gia trong một khoảng thời gian nhất định, thường là một năm hoặc một quý.

Nói cách khác, GDP cho biết một nền kinh tế đã tạo ra bao nhiêu giá trị kinh tế trong một giai đoạn, bất kể các hoạt động sản xuất đó do doanh nghiệp trong nước hay nước ngoài thực hiện, miễn là diễn ra trong biên giới quốc gia.

Phân loại GDP

Trong thực tiễn phân tích kinh tế, GDP không chỉ được sử dụng dưới một dạng duy nhất mà còn được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau nhằm phản ánh đầy đủ hơn các khía cạnh của hoạt động kinh tế. Phổ biến nhất là GDP danh nghĩa và GDP thực, trong đó GDP danh nghĩa được tính theo mức giá hiện hành, còn GDP thực đã loại trừ tác động của lạm phát để phản ánh chính xác hơn sự thay đổi về sản lượng. Bên cạnh đó, GDP bình quân đầu người thường được sử dụng để so sánh mức sản lượng trung bình giữa các quốc gia hoặc theo thời gian. Ngoài ra, GDP còn có thể được trình bày theo các phương pháp tiếp cận khác nhau như sản xuất, chi tiêu hoặc thu nhập, tùy thuộc vào mục đích thống kê và phân tích kinh tế.

GDP ra đời trong bối cảnh nào?

Chỉ số GDP xuất hiện vào thập niên 1930, trong bối cảnh thế giới chìm sâu trong Đại suy thoái. Khi đó, các chính phủ - đặc biệt là Mỹ - đứng trước một vấn đề lớn: không có một thước đo tổng thể nào để biết nền kinh tế đang suy giảm đến mức nào.

Theo yêu cầu của Quốc hội Mỹ, nhà kinh tế học Simon Kuznets được giao nhiệm vụ xây dựng một hệ thống thống kê nhằm đo lường tổng sản lượng của nền kinh tế quốc gia. Kết quả là một phương pháp tính toán tổng giá trị hàng hóa và dịch vụ cuối cùng được tạo ra trong một khoảng thời gian nhất định, đặt nền móng cho chỉ số GDP sau này.

Ban đầu, GDP không được thiết kế để đánh giá mức độ thịnh vượng của xã hội, mà chủ yếu nhằm phục vụ những nhu cầu rất thực dụng trong quản lý kinh tế. Chỉ số này giúp các nhà hoạch định chính sách xác định nền kinh tế đã thu hẹp đến mức nào sau khủng hoảng, hoạt động sản xuất đang trên đà phục hồi hay vẫn tiếp tục suy thoái, đồng thời cho thấy Nhà nước còn bao nhiêu dư địa tài chính để chi tiêu và can thiệp nhằm ổn định kinh tế vĩ mô.

Từ công cụ khủng hoảng đến chuẩn mực đo lường toàn cầu

Sau khi được hình thành trong bối cảnh Đại suy thoái, khung khổ đo lường GDP tiếp tục được hoàn thiện và chuẩn hóa trong giai đoạn Chiến tranh Thế giới thứ hai và hậu chiến. Khi nhu cầu huy động nguồn lực cho chiến tranh và tái thiết trở nên cấp bách, GDP giúp các chính phủ đánh giá năng lực sản xuất thực tế của nền kinh tế, từ đó phân bổ hợp lý giữa sản xuất quân sự và nhu cầu dân sinh. Sau chiến tranh, cùng với sự ra đời của các thể chế kinh tế – tài chính quốc tế như Quỹ Tiền tệ Quốc tế và Ngân hàng Thế giới, GDP dần được chuẩn hóa về phương pháp thống kê và trở thành thước đo phổ biến để so sánh quy mô, tốc độ tăng trưởng và sức mạnh kinh tế giữa các quốc gia. Chính trong quá trình này, GDP chuyển từ một công cụ thống kê phục vụ quản lý nội bộ thành "ngôn ngữ chung" của kinh tế học hiện đại, được sử dụng rộng rãi trong hoạch định chính sách, phân tích vĩ mô và đánh giá vị thế kinh tế trên phạm vi toàn cầu.

Những giới hạn mang tính bản chất của GDP

Ngay từ khi xây dựng chỉ số này, Simon Kuznets đã cảnh báo rằng GDP không phản ánh đầy đủ phúc lợi xã hội. Tuy nhiên, trong thực tế, GDP dần được sử dụng vượt xa mục đích ban đầu như một thước đo bao trùm cho sự phát triển kinh tế. Những giới hạn mang tính bản chất của GDP thể hiện ở chỗ chỉ số này không phản ánh cách thu nhập được phân phối trong xã hội, nên tăng trưởng GDP không đồng nghĩa với việc đời sống của mọi người dân đều được cải thiện. Bên cạnh đó, GDP không đo lường trực tiếp chất lượng cuộc sống, như sức khỏe, giáo dục, môi trường hay hạnh phúc tinh thần. Thậm chí, trong một số trường hợp, GDP vẫn có thể tăng lên từ những hoàn cảnh tiêu cực như thiên tai, tai nạn hay ô nhiễm, miễn là các sự kiện đó kéo theo hoạt động chi tiêu và tái thiết. Nói cách khác, GDP chủ yếu đo quy mô của hoạt động kinh tế, chứ không phản ánh chất lượng hay tính bền vững của sự phát triển.

Từ "giải pháp tình thế" đến biểu tượng quyền lực kinh tế

Dù tồn tại nhiều hạn chế, GDP vẫn giữ vai trò trung tâm trong kinh tế học hiện đại. Từ một công cụ thống kê phục vụ khủng hoảng, GDP đã trở thành thước đo ảnh hưởng, vị thế và sức mạnh kinh tế của các quốc gia.

Ngày nay, các chỉ số bổ trợ như HDI, GNI, hay các thước đo hạnh phúc quốc gia được phát triển để bù đắp những thiếu sót của GDP. Tuy nhiên, GDP vẫn là điểm xuất phát không thể thiếu khi nói về tăng trưởng và vận hành của nền kinh tế.

Đại Nghĩa