Thuế Mỹ siết chặt, 'vàng đen' của Việt Nam vẫn lập kỷ lục hơn 2 tỷ USD, các doanh nghiệp xuất khẩu tăng trưởng hàng nghìn %

Năm 2025 được ghi nhận là một dấu mốc lịch sử đối với ngành hồ tiêu và gia vị Việt Nam khi tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành chính thức vượt ngưỡng 2,1 tỷ USD. Trong đó, hạt tiêu - mặt hàng được ví như "vàng đen" - đã thiết lập kỷ lục mới về giá trị dù phải đối mặt với những biến động dữ dội từ chính sách thuế quan của thị trường Hoa Kỳ. Sự chuyển dịch từ mô hình tăng trưởng dựa trên số lượng sang chất lượng và chế biến sâu đã giúp ngành hàng này không chỉ giữ vững vị thế số một thế giới mà còn định hình lại bản đồ gia vị toàn cầu.

Chiến lược "xoay trục" thị trường trước rào cản thuế quan

Năm 2025, ngành hồ tiêu Việt Nam chứng kiến một nghịch lý tích cực: lượng xuất khẩu giảm nhẹ nhưng giá trị thu về lại tăng trưởng bùng nổ. Theo số liệu từ Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam (VPSA) và Cục Hải quan, tổng lượng xuất khẩu hạt tiêu đạt khoảng 246.000 đến 247.482 tấn, giảm khoảng 1,2% - 1,5% so với năm 2024. Tuy nhiên, nhờ giá xuất khẩu bình quân tăng mạnh 28,3%, đạt mức gần 6.750 USD/tấn, kim ngạch xuất khẩu đã tăng vọt hơn 26%, đạt con số kỷ lục 1,66 tỷ USD. Nếu tính chung cả nhóm gia vị như quế (đạt 300 triệu USD), hoa hồi, gừng, nghệ..., tổng kim ngạch toàn ngành đạt tới 2,124 tỷ USD, tăng 20,1% so với năm trước.

Biến số lớn nhất chi phối dòng chảy xuất khẩu năm 2025 chính là chính sách thuế quan từ Hoa Kỳ. Đây vốn là thị trường nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam, nhưng trong năm qua, lượng xuất khẩu sang Mỹ đã sụt giảm gần 24%, chỉ đạt khoảng 55.000 tấn. Nguyên nhân chính bắt nguồn từ việc Mỹ áp dụng thuế đối ứng. Mặc dù sau quá trình đàm phán, mức thuế này đã giảm từ 46% xuống còn 20% (có hiệu lực từ tháng 8/2025), nhưng rủi ro tài chính đã khiến các nhà nhập khẩu Mỹ "án binh bất động" và ưu tiên tiêu thụ hàng tồn kho trong suốt giai đoạn từ tháng 4 đến tháng 10/2025.

Trước "cú sốc" tại thị trường Mỹ, các doanh nghiệp Việt Nam đã thực hiện một cuộc "xoay trục" thị trường ngoạn mục. Sự sụt giảm tại Mỹ được bù đắp bởi sự tăng trưởng mạnh mẽ tại các khu vực khác: Trung Quốc tăng vọt 88% (đạt 19.923 tấn), UAE tăng 35,6% (đạt 22.232 tấn), và Ấn Độ tăng 17,7%. Việc đa dạng hóa thị trường không chỉ giúp phân tán rủi ro thuế quan mà còn khẳng định khả năng điều tiết nguồn cung của Việt Nam. Với việc nắm giữ 36,3% nguồn cung và 57,5% tổng lượng hồ tiêu xuất khẩu toàn cầu, Việt Nam tiếp tục đóng vai trò dẫn dắt và định hình mặt bằng giá mới cho thị trường thế giới trong bối cảnh nguồn cung toàn cầu thắt chặt.

Cục diện thị phần doanh nghiệp và thách thức bền vững niên vụ 2026

Thị trường xuất khẩu hồ tiêu năm 2025 cho thấy sự phân hóa rõ rệt và quyền lực tập trung vào các doanh nghiệp lớn có chiến lược bài bản. Các doanh nghiệp thành viên của VPSA tiếp tục áp đảo khi chiếm tới 85,7% tổng khối lượng xuất khẩu (tương đương 211.998 tấn). Đáng chú ý, nhóm 15 doanh nghiệp hàng đầu đã kiểm soát đến 70% lượng hàng xuất khẩu của cả nước.

Dẫn đầu bảng xếp hạng thị phần năm 2025 là Olam Việt Nam với 24.005 tấn, chiếm 9,7% thị phần,. Đứng thứ hai là Phúc Sinh với 20.863 tấn (8,4% thị phần), đây cũng là doanh nghiệp xuất khẩu hạt tiêu số 1 vào Mỹ. Đứng thứ 3 là Nedspice Việt Nam với 20.530 tấn (8,3% thị phần). Các đơn vị khác như Simexco Đắk Lắk và Haprosimex JSC cũng giữ vị trí quan trọng với thị phần lần lượt là 6,1% và 5,9%.

Điểm nhấn quan trọng trong chiến lược của các doanh nghiệp đầu bảng là việc đẩy mạnh chế biến sâu để thoát khỏi "bẫy" xuất khẩu thô. Khi giá nguyên liệu trong nước neo ở mức cao (150.000 - 152.000 đồng/kg), biên lợi nhuận của việc xuất khẩu tiêu xô bị thu hẹp đáng kể. Những doanh nghiệp như Phúc Sinh đã đầu tư mạnh vào công nghệ sấy lạnh và phát triển các sản phẩm độc quyền như nước sốt tiêu để gia tăng giá trị. Hiện nay, cả nước đã có 14 nhà máy chế biến sâu đạt tiêu chuẩn quốc tế, cung ứng các mặt hàng có giá trị gia tăng cao như tiêu tiệt trùng, tiêu xay và tinh dầu tiêu.

Tuy nhiên, bước sang năm 2026, ngành "vàng đen" đang đối mặt với những thách thức lớn. Sản lượng dự báo sẽ tiếp tục giảm do tác động của biến đổi khí hậu, thời tiết cực đoan và diện tích trồng không thể mở rộng nhanh do chi phí đầu tư cao. Một số chuyên gia cảnh báo về một chu kỳ khó khăn mới khi tồn kho toàn cầu ở mức thấp, nhu cầu thế giới tăng nhưng nguồn cung trong nước lại giảm lũy tiến từ năm 2020 đến nay.

Bên cạnh đó, "hàng rào" kỹ thuật từ các thị trường cao cấp như EU và Mỹ đang ngày càng khắt khe. Các quy định về truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn ESG và dư lượng hóa chất (với danh mục lên tới 1.000 hoạt chất bị giới hạn tại EU) đang tạo áp lực buộc doanh nghiệp phải kiểm soát chặt chẽ từ vùng trồng. VPSA hiện đang thúc đẩy các mô hình canh tác tái sinh và chuỗi giá trị hồ tiêu carbon thấp để đáp ứng các tiêu chuẩn xanh này.

Ngành hồ tiêu Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng. Sau một năm 2025 rực rỡ về kim ngạch, việc duy trì vị thế dẫn đầu không còn phụ thuộc vào số lượng mà nằm ở khả năng thích ứng với các chuẩn mực bền vững của toàn cầu. Việc tận dụng dư địa tài chính từ giai đoạn giá cao để đầu tư vào công nghệ chế biến và vùng nguyên liệu đạt chuẩn ESG sẽ là chìa khóa để hồ tiêu Việt Nam không chỉ là "ông lớn" về quy mô mà còn là biểu trưng cho chất lượng và giá trị bền vững trên bản đồ nông sản thế giới.

Khánh Vy