Từ kỳ lân tỷ USD đến phá sản: Đế chế in 3D Desktop Metal sụp đổ, giấc mơ “cách mạng hóa sản xuất” đổ vỡ khi đối mặt thực tế

Mùa đông năm 2020, tại một nhà máy ở ngoại ô Boston, Desktop Metal giới thiệu chiếc máy in 3D kim loại công nghiệp P-50 với những lời quảng bá đầy tham vọng. Theo quảng cáo, cỗ máy này có thể sản xuất các linh kiện cho động cơ máy bay, xe tải hay thiết bị cấy ghép y tế với tốc độ "nhanh đến mức khó tin", khiến nhiều người nghĩ rằng điều đó là bất khả thi.

Nhưng thực tế lại khác xa kỳ vọng. P-50 chưa bao giờ hoạt động đủ ổn định để bán rộng rãi. Sau khi được đưa đến một vài khách hàng, sản phẩm lặng lẽ bị "xếp xó". Đây là dấu hiệu sớm cho thấy sự tăng trưởng thần tốc của ngành in 3D phụ thuộc quá nhiều vào những lời hứa chưa thành hiện thực.

Trong nhiều thập kỷ, giới công nghệ in 3D đã nói về một cuộc cách mạng công nghiệp mới, nơi máy in 3D thay thế dây chuyền sản xuất truyền thống, tạo ra sản phẩm nhanh hơn, rẻ hơn và linh hoạt hơn. Thực tế, công nghệ này đã trở thành công cụ không thể thiếu trong một số lĩnh vực đặc thù như cấy ghép nha khoa tùy chỉnh hay linh kiện vệ tinh. Tuy nhiên, việc ứng dụng rộng rãi vào sản xuất hàng loạt lại diễn ra chậm hơn nhiều so với kỳ vọng.

Lãi suất cao, chi phí nguyên vật liệu đắt đỏ và độ phức tạp kỹ thuật của máy móc khiến nhiều doanh nghiệp e dè. Theo hãng tư vấn Wohlers Associates, quy mô thị trường sản xuất bồi đắp toàn cầu - tên gọi khác của in 3D công nghiệp - đạt 24,2 tỷ USD vào năm 2025. Con số này thấp xa so với dự báo 47,7 tỷ USD từng được đưa ra vào thời điểm Desktop Metal ra mắt P-50.

Thay vì theo đuổi những "giấc mơ mặt trăng", ngành in 3D hiện tập trung vào việc tối ưu vận hành và giúp khách hàng khai thác hiệu quả các thiết bị sẵn có. Alison Wyrick Mendoza, chuyên gia tư vấn của Wohlers Associates (nay thuộc tổ chức tiêu chuẩn ASTM International), nhận định rằng các công ty còn trụ lại đang chú trọng thực thi vận hành hơn là các dự báo viễn cảnh hào nhoáng.

Tại hội nghị lớn của ngành tổ chức ở New York tuần qua, Yoav Zeif, CEO của Stratasys - công ty tiên phong bán máy in 3D từ những năm 1990 - thừa nhận: "Việc áp dụng công nghệ mới luôn mất nhiều năm. Điều chúng ta đang chứng kiến là một ngành công nghiệp đang trưởng thành. Có lẽ điểm khác biệt duy nhất là chúng ta đã có quá nhiều cường điệu".

Khác với phương pháp gia công truyền thống - cắt gọt từ khối vật liệu thô - công nghệ sản xuất bồi đắp tạo sản phẩm bằng cách in từng lớp vật liệu như nhựa, kim loại hoặc gốm. Phương pháp này có thể tạo ra những cấu trúc phức tạp mà máy móc cũ không làm được. Tuy nhiên, quá trình này thường chậm hơn, tốn kém hơn và dễ gặp lỗi kỹ thuật, khiến việc mở rộng sang sản xuất đại trà gặp nhiều trở ngại.

Hiện nay, giới đầu tư Phố Wall quan tâm nhiều hơn đến các công ty như VulcanForms hay Hadrian - những doanh nghiệp cung cấp linh kiện chính xác in 3D cho ngành hàng không và quốc phòng. Họ tích hợp trí tuệ nhân tạo vào máy in để phát hiện lỗi và cho phép một kỹ sư giám sát nhiều thiết bị cùng lúc.

Trên phạm vi toàn cầu, động lực tăng trưởng lớn lại đến từ Trung Quốc. Bambu Lab - công ty chuyên bán máy in 3D để bàn giá phải chăng - đang giành thị phần từ các hãng Mỹ lâu đời.

Desktop Metal được thành lập năm 2015 trong bối cảnh ngành tăng trưởng hơn 25% mỗi năm. Khi đó, Trung Quốc chưa chiếm lĩnh thị trường và ý tưởng sản xuất linh kiện kim loại ngay trong môi trường văn phòng vẫn được xem là đột phá.

Ric Fulop, một doanh nhân am hiểu truyền thông, đã quy tụ đội ngũ giáo sư liên kết MIT, trong đó có Emanuel "Ely" Sachs - người phát minh công nghệ binder jet từ thập niên 1980, cho phép tái tạo linh kiện kim loại nhanh hơn phương pháp laser truyền thống.

Desktop Metal ban đầu nổi tiếng với các máy in 3D thân thiện với văn phòng, phù hợp cho việc tạo mẫu thử. Công ty cũng tung ra máy công nghiệp cỡ trung. Tuy nhiên, Fulop dồn nguồn lực lớn cho P-50 với tham vọng bán cho các tập đoàn như Ford và Apple. Theo Jonah Myerberg, đồng sáng lập kiêm giám đốc công nghệ, cỗ máy cần thêm thời gian hoàn thiện. "Chúng tôi đã học được rất nhiều từ thất bại đó," ông nói.

Giá trị của Desktop Metal phần lớn đến từ khả năng truyền tải tầm nhìn lớn về tương lai in 3D. Công ty được định giá 1 tỷ USD trước khi giao sản phẩm đầu tiên. Đại dịch Covid-19 càng làm gia tăng nhu cầu sản xuất linh kiện trong nước, tạo nên cơn sốt trên Phố Wall.

Năm 2020, Desktop Metal lên sàn thông qua SPAC - hình thức sáp nhập với công ty mua lại có mục đích đặc biệt, vốn được xem là rủi ro. Tài liệu gửi nhà đầu tư dự báo doanh thu năm 2025 gần 1 tỷ USD, phần lớn đến từ P-50.

Các đối thủ Markforged và Velo3D cũng niêm yết qua SPAC. Cả ba đều đạt định giá trên 1 tỷ USD vào năm 2021 trước khi rơi vào khó khăn tài chính.

Desktop Metal dùng vốn đầu tư để thâu tóm 11 công ty khác. Nhưng năm ngoái, doanh nghiệp buộc phải nộp đơn phá sản. Mảng kinh doanh cốt lõi được bán với giá chỉ 7 triệu USD - một sự sụp đổ gây chấn động không chỉ với công ty mà cả ngành.

Joris Peels, chuyên gia tư vấn ngành, nhận định rằng vụ phá sản này khép lại thời kỳ "tiền rẻ và lời hứa không giới hạn". Một số ý kiến cho rằng chiến lược mở rộng tốn kém cùng dự án P-50 tiêu tốn gần 100 triệu USD R&D là nguyên nhân chính. Tuy nhiên, Fulop cho rằng toàn ngành đều gặp khó trong môi trường lãi suất cao và cạnh tranh từ Trung Quốc.

Khi cạn tiền mặt, Fulop tìm cách bán công ty cho Stratasys rồi Nano Dimension nhưng đều thất bại. Sau các tranh chấp pháp lý, Desktop Metal phải ra tòa phá sản vào mùa hè năm ngoái. Chủ nợ bắt đầu thanh lý tài sản và đe dọa đóng cửa nhà máy tại Burlington nếu không tìm được người mua.

Bước ngoặt đến khi khách hàng gọi điện hỏi về nguồn cung thanh kim loại - vật liệu thiết yếu để vận hành máy. Doanh nghiệp của họ phụ thuộc vào nguồn cung ổn định. Điều đó nhắc nhở ban lãnh đạo rằng công ty vẫn có giá trị.

Họ tìm được "cứu tinh" là Arc Public Benefit - quỹ đầu tư ưu tiên tác động xã hội song song với lợi nhuận tài chính. Tháng 9, Arc mua lại phần còn lại của Desktop Metal, trao cho công ty cơ hội thứ hai.

Dù vậy, Ric Fulop đã chuyển sang dự án mới mang tên General Flash, một startup phát triển phương pháp tinh luyện kim loại mới. Công ty thậm chí chưa treo biển tên nhưng đã huy động được 25 triệu USD.

Câu chuyện của Desktop Metal cho thấy ngành in 3D công nghiệp đang bước qua giai đoạn "cường điệu hóa" để tiến vào thời kỳ thực tế hơn. Giấc mơ cách mạng sản xuất chưa biến mất, nhưng con đường phía trước dường như dài và gập ghềnh hơn nhiều so với những gì Phố Wall từng tưởng tượng.

Đại Nghĩa