‘Vàng của quỷ’ đang làm chao đảo ngành sản xuất lương thực toàn cầu như thế nào?

Sự gián đoạn vận tải tại eo biển Hormuz đang tạo ra cú sốc lớn đối với thị trường lưu huỳnh toàn cầu. Đây là loại chất hóa học được ví như “vàng của quỷ” vì nó có màu vàng rực rỡ và các mỏ khai thác thường nằm ở khu vực núi lửa hẻo lánh.

Lưu huỳnh cũng là thành phần thiết yếu để sản xuất phân bón phốt phát, loại phân bón được sử dụng rộng rãi cho các cây trồng quan trọng như ngô, đậu nành, gạo và dầu cọ.

Trước khi xung đột Iran bùng phát vào cuối tháng 2, khoảng 50% lượng lưu huỳnh toàn cầu được vận chuyển qua tuyến hàng hải này. Khi chuỗi cung ứng bị đứt gãy, ngành phân bón lập tức chịu tác động dây chuyền.

Ông Faris Derrij, Giám đốc điều hành OCP Nutricrops thuộc tập đoàn OCP Group cho biết, vấn đề ban đầu chỉ nằm ở nguyên liệu đầu vào, nhưng nhanh chóng biến thành cú sốc nguồn cung phân bón trên quy mô toàn cầu.

Thị trường phốt phát vốn đã căng thẳng từ trước chiến tranh do nhu cầu lưu huỳnh tăng mạnh trong các ngành công nghiệp khác, đặc biệt là luyện kim và sản xuất pin.

Áp lực chi phí buộc nhiều nhà sản xuất lớn phải giảm sản lượng. Tập đoàn The Mosaic Company đã cắt giảm sản xuất phốt phát tại Mỹ và Brazil sau khi giá lưu huỳnh tăng mạnh làm ảnh hưởng đến lợi nhuận.

Trong khi đó, OCP Group cũng giảm công suất và tranh thủ đẩy nhanh bảo trì một số nhà máy. Dù vậy, ông Faris Derrij cho biết tập đoàn vẫn còn lượng tồn kho chiến lược đủ để duy trì sản xuất đến hết tháng 7 hoặc lâu hơn.

Trước nguy cơ thiếu hụt nghiêm trọng, Trung Quốc đã tạm dừng xuất khẩu nhiều loại phân bón phốt phát ít nhất đến tháng 8.

Động thái này khiến các quốc gia nhập khẩu lớn phải gấp rút tìm kiếm nguồn cung thay thế.

Ấn Độ vừa mở gói thầu nhập khẩu kỷ lục 1,6 triệu tấn phân bón phốt phát, trong đó riêng phân diammonium phosphate (DAP) chiếm 1,3 triệu tấn. Đây là loại phân lân phổ biến nhất thế giới.

Các nhà sản xuất tại Ả Rập Xê Út như Ma'aden và SABIC vẫn cố duy trì xuất khẩu bằng cách vận chuyển hàng hóa qua các cảng Biển Đỏ. Tuy nhiên, theo dữ liệu từ CRU, sản lượng xuất khẩu của nước này đã giảm khoảng một nửa do ảnh hưởng từ Hormuz.

Ông Christian Wendel, Chủ tịch Hexagon Group, cho biết thị trường hiện gần như cạn kiệt lưu huỳnh. Giá nguyên liệu này đã tăng từ mức 150-180 USD/tấn cách đây một năm lên 850-900 USD/tấn. Một số lô giao tận nơi thậm chí đã tiến sát mốc 1.000 USD/tấn.

Theo ông Willis Thomas, người đứng đầu bộ phận phân bón tại CRU, mức giá hiện tại khiến nhiều nhà máy sản xuất phốt phát không còn khả năng duy trì lợi nhuận.

Ông cho biết riêng tại Trung Quốc, các nhà sản xuất đang chịu biên lợi nhuận âm chỉ tính riêng chi phí nguyên liệu đầu vào, chưa bao gồm chi phí vận hành và chế biến.

Khác với thị trường phân đạm như urê hay amoniac, ngành phốt phát được đánh giá sẽ mất nhiều thời gian hơn để phục hồi. Nguyên nhân là nguồn cung đá phốt phát và lưu huỳnh tập trung quá lớn vào một số khu vực nhất định.

Hiện nay, Ma-rốc và Tây Sahara nắm giữ phần lớn trữ lượng đá phốt phát toàn cầu. Quá trình sản xuất phân bón từ loại khoáng sản này phụ thuộc lớn vào axit sulfuric được tạo ra từ lưu huỳnh có nguồn gốc từ Vùng Vịnh.

Khủng hoảng hiện tại cũng buộc nhiều doanh nghiệp tìm hướng đi mới. OCP Group đang mở rộng sản xuất phân lân ba lần (TSP), loại phân bón cần ít lưu huỳnh hơn. Tập đoàn này cũng nghiên cứu các nguồn lưu huỳnh thay thế như pyrit và pyrrhotit, vốn là phụ phẩm trong quá trình luyện kim.

Tuy nhiên, điều khiến giới chuyên gia lo ngại nhất là nguy cơ bất bình đẳng nguồn cung giữa các quốc gia giàu và nghèo.

Ông Chris Vlachopoulos, biên tập viên chuyên về phốt phát tại ICIS, cho rằng thị trường phân bón đang bị phân hóa mạnh. Các nước giàu vẫn đủ khả năng chi trả để đảm bảo nguồn cung, trong khi nhiều quốc gia nghèo dần bị loại khỏi thị trường do giá quá cao.

Theo ông, nông dân tại khu vực cận Sahara châu Phi và Đông Nam Á đã bắt đầu cắt giảm lượng phân bón sử dụng hoặc trì hoãn việc mua hàng vì chi phí vượt quá khả năng tài chính.

Việc giảm lượng phân lân có thể kéo năng suất cây trồng đi xuống trong các vụ mùa tới. Ông Vlachopoulos cảnh báo năng suất nông nghiệp chỉ cao bằng mức của chất dinh dưỡng thấp nhất mà cây trồng nhận được.

Ông Christian Wendel cho rằng tác động thực sự có thể xuất hiện ngay từ năm sau, khi sản lượng nông nghiệp suy giảm trên diện rộng. Theo ông, thế giới đang đối mặt nguy cơ thiếu hụt ngũ cốc và lương thực tại nhiều khu vực nếu cuộc khủng hoảng nguồn cung phân bón tiếp tục kéo dài.

Đức Minh