Sửa Luật Trọng tài thương mại: Tạo đột phá để nâng sức cạnh tranh quốc gia

Cải cách thủ tục, hạn chế hủy phán quyết trọng tài

Chiều 28/4, Hội Luật gia Việt Nam tổ chức cuộc họp lấy ý kiến về Báo cáo định hướng sửa đổi, bổ sung Luật Trọng tài thương mại với sự tham gia của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cùng nhiều chuyên gia pháp lý.

Phát biểu tại cuộc họp, ông Nguyễn Khánh Ngọc – Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam cho biết, việc sửa đổi Luật Trọng tài thương mại là nhiệm vụ quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh mới cần có những điều chỉnh mạnh mẽ hơn để đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Theo ông Ngọc, dự thảo sửa đổi hiện tập trung vào 4 nhóm chính sách lớn. Nhóm đầu tiên là rà soát, mở rộng và thống nhất phạm vi giải quyết tranh chấp bằng trọng tài. Hiện có khoảng 24 văn bản luật, nghị quyết liên quan đến trọng tài, trong đó nhiều quy định cho phép giải quyết tranh chấp bằng trọng tài nhưng chưa đồng bộ.

Vì vậy, việc sửa luật cần bảo đảm sự thống nhất giữa Luật Trọng tài thương mại và các quy định pháp luật liên quan, đồng thời xem xét mở rộng phạm vi tranh chấp theo hướng khả thi.

Nhóm thứ hai là cải cách thủ tục trọng tài, đây là nội dung được đánh giá là quan trọng nhất. Theo ông Nguyễn Khánh Ngọc, nhiều quy định hiện nay khiến quá trình tố tụng kéo dài nhiều năm, làm mất đi lợi thế lớn nhất của trọng tài là nhanh chóng, tiết kiệm chi phí và hiệu quả.

Ông cho rằng cần chuẩn hóa thủ tục, tránh tình trạng các bên liên tục bổ sung yêu cầu khởi kiện hoặc phản tố khiến vụ việc kéo dài không có điểm dừng. Khi đã nộp đơn khởi kiện, các bên cần tuân thủ khuôn khổ rõ ràng để vụ việc sớm đi đến phán quyết cuối cùng.

Đối với các vụ việc đơn giản, giá trị nhỏ, cần thiết kế thủ tục rút gọn để giải quyết nhanh hơn. Ngay cả với thủ tục thông thường cũng cần có mốc thời gian cụ thể như tố tụng tại tòa án để bảo đảm tính cạnh tranh của trọng tài.

Nhóm chính sách thứ ba là hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước và vai trò hỗ trợ của tòa án. Tinh thần chung là nhà nước hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi cho trọng tài phát triển thay vì can thiệp hành chính quá sâu.

Trong đó, vấn đề hủy phán quyết trọng tài sẽ được sửa đổi căn cơ. Theo ông Ngọc, nếu phán quyết trọng tài dễ bị hủy thì sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của trọng tài trong mắt cộng đồng doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, cần xác định rõ mô hình tổ chức và quản trị của các trung tâm trọng tài. Đây không phải hoạt động thương mại thông thường mà là thiết chế hỗ trợ tư pháp, bảo vệ công lý nên phải có cơ chế quản lý riêng, rõ trách nhiệm pháp lý và phương thức vận hành.

Nhóm thứ tư là hoàn thiện quy định liên quan đến trọng tài nước ngoài và trọng tài quốc tế. Dù Việt Nam đã cam kết mở cửa thị trường dịch vụ trọng tài từ khi gia nhập WTO, nhưng số lượng tổ chức trọng tài nước ngoài hoạt động tại Việt Nam vẫn còn hạn chế.

Do đó, theo ông cần xây dựng môi trường pháp lý đủ hấp dẫn để thu hút trọng tài viên quốc tế và các tổ chức trọng tài nước ngoài đến Việt Nam hoạt động, đồng thời hạn chế tình trạng doanh nghiệp Việt Nam đưa tranh chấp ra nước ngoài giải quyết.

"Mục tiêu chung của lần sửa đổi này là tạo cơ sở pháp lý đủ mạnh để trọng tài phát huy hiệu quả, trở thành lợi thế cạnh tranh so với tố tụng tại tòa án và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế của Việt Nam", ông Nguyễn Khánh Ngọc nhấn mạnh.

Đề xuất đưa cơ chế miễn trách nhiệm vào luật

Góp ý tại cuộc họp, GS.TS Lê Hồng Hạnh – Chủ tịch VIAC cho rằng, điểm quan trọng nhất khi sửa luật là phải đặt yếu tố quốc tế hóa ở vị trí trung tâm, thay vì chỉ chú trọng đến sự hiện diện hình thức của các tổ chức trọng tài nước ngoài tại Việt Nam.

Theo ông, trong bối cảnh toàn cầu hóa, điều cần thiết không phải là các trung tâm trọng tài quốc tế phải mở văn phòng tại Việt Nam, mà là hoạt động trọng tài trong nước phải được quốc tế hóa từ quy trình tố tụng, mô hình quản trị đến tiêu chuẩn vận hành.

VIAC hiện đang nghiên cứu và áp dụng các chuẩn mực của những trung tâm trọng tài hàng đầu thế giới như: HKIAC, SIAC, ICC hay KCAB. Từ tố tụng đến quản trị đều được xây dựng theo hướng quốc tế. "Cái cần là quốc tế hóa thực chất chứ không phải chỉ là sự hiện diện hình thức", ông Hạnh nhấn mạnh.

Theo Chủ tịch VIAC, nếu luật không xác lập rõ chủ trương quốc tế hóa thì các trung tâm trọng tài sẽ không có động lực thay đổi để hội nhập quốc tế. Ông cũng cho rằng cần thay đổi mạnh mẽ cách tiếp cận của nhà nước đối với trọng tài thương mại. Trọng tài phải được nhìn nhận là một thiết chế hỗ trợ phát triển kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia chứ không phải chỉ là công cụ quản lý hành chính.

Dẫn thực tế tại Singapore, Hồng Kông (Trung Quốc), Malaysia hay Trung Quốc, ông Hạnh cho biết lãnh đạo cấp cao như Bộ trưởng Tư pháp, thậm chí lãnh đạo chính quyền địa phương đều trực tiếp thúc đẩy hoạt động trọng tài. Nhiều trung tâm trọng tài còn được đầu tư cơ sở vật chất, miễn thuế và tạo điều kiện tối đa để phát triển.

Trong khi đó, điều Việt Nam cần trước mắt không phải là ưu đãi quá lớn mà là hạn chế sự can thiệp hành chính quá sâu vào hoạt động trọng tài.

Ông nhắc lại việc từng có đề xuất giao cấp phường xử lý việc hủy phán quyết trọng tài và cho rằng đây là tư duy rất nguy hiểm, nếu không thay đổi sẽ cản trở nghiêm trọng sự phát triển của trọng tài thương mại.

GS.TS Lê Hồng Hạnh đề nghị cần bổ sung cơ chế miễn trừ trách nhiệm cho trọng tài viên đối với những sai sót chuyên môn không do lỗi cố ý, nhằm bảo đảm tính độc lập, khách quan trong hoạt động xét xử. "Nếu phán quyết hôm nay ban hành, ngày mai lại bị hủy thì không ai muốn đến làm việc cả", ông nói.

Trao đổi thêm về nội dung trên, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam Nguyễn Khánh Ngọc cho biết, Ban soạn thảo cũng đã nghiên cứu đưa quy định miễn trách nhiệm vào dự thảo luật theo hướng trọng tài viên được bảo vệ đối với các sai sót vô ý trong hoạt động chuyên môn, tương tự cơ chế đang áp dụng với thẩm phán.

Tại cuộc họp, các chuyên gia tiếp tục đóng góp nhiều ý kiến nhằm hoàn thiện dự thảo. Hội Luật gia Việt Nam sẽ tiếp tục tiếp thu, tổng hợp để hoàn thiện báo cáo, đề xuất các định hướng sửa đổi lớn đối với Luật Trọng tài thương mại trong thời gian tới.